پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

سالانه ۲۶۶۵ همت یارانه بنزین؛ این پول دقیقاً به جیب چه کسانی می‌رود؟

سالانه حدود ۲۶۶۵ همت یارانه بنزین در اقتصاد ایران توزیع می‌شود؛ رقمی نجومی که از بودجه بسیاری از دستگاه‌های اجرایی بزرگ‌تر است، اما پول دقیقاً به جیب چه کسانی می‌رود و چرا دولت همچنان از اصلاح یکی از پرهزینه‌ترین سیاست‌های اقتصادی خود عقب‌نشینی می‌کند؟ چرا توانی به انتخاب مسیر درست وجود ندارد؟

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، یارانه بنزین دیگر فقط یک سیاست حمایتی نیست، بلکه به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اقتصادی، بودجه‌ای و حتی خودرویی کشور تبدیل شده است.

هر روز حدود ۱۳۰ میلیون لیتر بنزین در ایران مصرف می‌شود؛ سوختی که قیمت فروش آن فاصله‌ای عمیق با هزینه واقعی تأمین دارد. حاصل این شکاف، پرداخت روزانه ۷.۳ همت یارانه و سالانه نزدیک به ۲ هزار و ۶۶۵ همت یارانه آشکار است؛ رقمی که اگر در مسیر توسعه حمل‌ونقل عمومی، نوسازی ناوگان فرسوده یا حمایت مستقیم از خانوارها هزینه می‌شد، می‌توانست بخشی از مشکلات مزمن اقتصاد ایران را کاهش دهد.

هر لیتر بنزین؛ ۵۹ هزار تومان هزینه، ۳۱۶۰ تومان فروش

بر اساس محاسبات اقتصادی، هزینه واقعی تأمین هر لیتر بنزین با فرض نفت ۶۶ دلاری و نرخ تسعیر ۱۴۰ هزار تومان، حدود ۵۸ هزار تومان برآورد می‌شود. با احتساب ۶۸۰ تومان کارمزد جایگاه‌ها و ۳۲۰ تومان هزینه حمل‌ونقل، قیمت تمام‌شده هر لیتر به حدود ۵۹ هزار تومان می‌رسد.

در مقابل، میانگین وزنی قیمت فروش بنزین در کشور، با احتساب سهمیه‌های ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ تومانی، تنها ۳ هزار و ۱۶۰ تومان است. به بیان دیگر، دولت به ازای فروش هر لیتر بنزین حدود ۵۵ هزار و ۸۴۰ تومان کمتر از هزینه واقعی آن دریافت می‌کند.

با مصرف روزانه ۱۳۰ میلیون لیتر، ارزش این فاصله به ۷ هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان یا همان ۷.۳ همت در روز می‌رسد. این رقم در مقیاس سالانه به حدود ۲ هزار و ۶۶۵ همت می‌رسد؛ عددی که به‌خوبی نشان می‌دهد چرا بنزین به یکی از سنگین‌ترین بارهای مالی اقتصاد ایران تبدیل شده است.

البته اگر ارزش اقتصادی نفت خام در محاسبات لحاظ نشود و تنها هزینه‌های مستقیم دولت ملاک قرار گیرد، باز هم دولت روزانه ۷۱۰ میلیارد تومان و سالانه نزدیک به ۲۵۹ همت از منابع بودجه را برای حفظ قیمت فعلی بنزین هزینه می‌کند. بنابراین، فارغ از روش محاسبه، نتیجه یکسان است؛ قیمت بنزین با هزینه واقعی تأمین آن فاصله‌ای بسیار زیاد دارد.

یارانه بنزین؛ سهم مردم یا پاداش پرمصرف‌ها؟

طرفداران تداوم قیمت فعلی بنزین، این سیاست را نوعی حمایت از مردم می‌دانند؛ اما واقعیت این است که یارانه بنزین بر اساس مصرف توزیع می‌شود، نه بر اساس نیاز.

در نتیجه، هرچه یک خانوار خودروهای بیشتری داشته باشد، خودروهایش پرمصرف‌تر باشند یا پیمایش بیشتری انجام دهد، سهم بیشتری از یارانه دریافت می‌کند. در مقابل، میلیون‌ها خانوار فاقد خودرو یا دارای مصرف محدود، سهم بسیار اندکی از این منابع ملی دارند.

این شیوه توزیع، یکی از مهم‌ترین انتقادهای وارد بر سیاست سوختی کشور است؛ زیرا یارانه‌ای که قرار بود ابزاری برای حمایت از اقشار ضعیف باشد، در عمل بیشتر به نفع مصرف‌کنندگان بزرگ تمام می‌شود.

این پول از کجا تأمین می‌شود؟

یارانه بنزین از محل یک منبع مستقل پرداخت نمی‌شود. هزینه آن در نهایت از درآمدهای نفتی، منابع عمومی دولت، مالیات‌ها، کاهش سرمایه‌گذاری، افزایش کسری بودجه یا از دست رفتن درآمدهای بالقوه صادرات فرآورده‌های نفتی تأمین می‌شود.

به بیان دیگر، هزینه بنزین ارزان را فقط رانندگان پرداخت نمی‌کنند؛ بلکه همه شهروندان، حتی کسانی که هیچ خودرویی ندارند، به شکلی غیرمستقیم در تأمین آن سهیم هستند. این همان مفهوم هزینه فرصت است؛ منابعی که می‌توانست صرف توسعه زیرساخت‌ها، حمل‌ونقل عمومی، آموزش، سلامت یا سرمایه‌گذاری در صنعت پالایش شود، اما برای حفظ قیمت پایین بنزین مصرف می‌شود.

چرا دولت قیمت بنزین را اصلاح نمی‌کند؟

از منظر اقتصادی، اصلاح قیمت بنزین اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد، اما از منظر سیاسی و اجتماعی، این تصمیم پرهزینه است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده هرگونه افزایش قیمت سوخت، بدون ایجاد اعتماد عمومی و پیش‌بینی سازوکارهای جبرانی، می‌تواند تبعات اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای به همراه داشته باشد.

از سوی دیگر، اقتصاد ایران اکنون با تورم بالا، کاهش قدرت خرید و فشار سنگین معیشتی مواجه است. در چنین شرایطی، افزایش قیمت بنزین بدون حمایت همزمان از خانوارها، می‌تواند موج جدیدی از افزایش قیمت کالاها و خدمات را به دنبال داشته باشد. همین نگرانی، دولت‌ها را به حفظ وضع موجود سوق داده است؛ هرچند هزینه این تعویق، هر سال سنگین‌تر می‌شود.

چرا یارانه مستقیم به مردم پرداخت نمی‌شود؟

شاید مهم‌ترین پرسش این باشد که اگر دولت توان پرداخت سالانه هزاران همت یارانه بنزین را دارد، چرا این منابع به‌جای توزیع بر اساس میزان مصرف، مستقیم به خانوارها پرداخت نمی‌شود؟

بسیاری از کارشناسان اقتصاد انرژی معتقدند یارانه نقدی یا اعتباری هدفمند، در کنار آزادسازی تدریجی قیمت سوخت، می‌تواند هم عدالت را افزایش دهد و هم انگیزه صرفه‌جویی در مصرف را تقویت کند. البته تحقق چنین مدلی نیازمند پیش‌شرط‌هایی مانند مهار تورم، توسعه حمل‌ونقل عمومی، ایجاد نظام شفاف پرداخت یارانه و مهم‌تر از همه، بازسازی اعتماد عمومی است.

آن‌چه امروز بیش از هر زمان دیگری روشن به نظر می‌رسد، این است که ادامه سیاست فعلی نه مصرف سوخت را مهار کرده، نه عدالت را محقق ساخته و نه به نفع اقتصاد کشور بوده است. اکنون پرسش اصلی دیگر میزان یارانه بنزین نیست، بلکه این است که سالانه ۲۶۶۵ همت یارانه بنزین، دقیقاً به جیب چه کسانی می‌رود و چرا سهم اصلی آن به جای مردم، نصیب پرمصرف‌ترین‌ها می‌شود؟