نرخ چهارم بنزین روی میز؛ پرمصرف‌ها باید هزینه بیشتری بپردازند؟

پس از اضافه‌شدن بنزین ۱۰ هزار تومانی به نظام سهمیه‌بندی، حالا پیشنهاد تعیین نرخ چهارم مطرح شده است؛ نرخی بالاتر برای مصرف‌کنندگانی که سهمیه‌های موجود پاسخ‌گوی مصرف آن‌ها نیست. قیمت این پله هنوز مشخص نشده و اجرای آن نیز به تصویب دولت نرسیده است.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، خودروهای شخصی مشمول سهمیه اکنون ماهانه ۶۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان دریافت می‌کنند. مصرف خارج از این دو سهمیه با نرخ سوم، یعنی لیتری ۱۰ هزار تومان، محاسبه می‌شود.

رضا نواز، سخنگوی صنف جایگاه‌های سوخت کشور، پیشنهاد کرده است یک پله دیگر نیز به این ساختار اضافه شود. در مدل موردنظر او، نرخ‌های ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۱۰ هزار تومانی حفظ می‌شوند و نرخ چهارم به مصرفی تعلق می‌گیرد که از محدوده سه پله نخست عبور می‌کند.

هنوز مشخص نشده است هر راننده چه میزان بنزین ۱۰ هزار تومانی می‌تواند دریافت کند و نرخ چهارم دقیقاً از چه مقدار مصرفی فعال خواهد شد. قیمت هر لیتر بنزین در پله چهارم نیز اعلام نشده است.

نواز برآورد کرده است حدود ۹۰ درصد دارندگان خودرو بتوانند نیاز خود را با سه نرخ موجود تأمین کنند. براساس این برآورد، نرخ چهارم فقط شامل گروه محدودی می‌شود که مصرف بسیار بالایی دارند.

سهمیه خودروهای عمومی، تاکسی‌ها و تاکسی‌های اینترنتی نیز باید جداگانه محاسبه شود. این خودروها به‌دلیل نوع فعالیت خود مسافت بیشتری طی می‌کنند و نمی‌توان مصرف آن‌ها را با یک خودروی شخصی مقایسه کرد.

طرح نرخ چهارم فعلاً پیشنهاد سخنگوی صنف جایگاه‌های سوخت است و نباید آن را مصوبه دولت دانست. هیچ تاریخ اجرایی، قیمت نهایی یا جدول رسمی برای این نرخ منتشر نشده است.

مسئله فقط افزایش احتمالی قیمت نیست. بنزین اکنون سه نرخ دارد و اضافه‌شدن پله چهارم، نظام توزیع سوخت را پیچیده‌تر می‌کند. راننده باید بداند چه مقدار سهمیه در اختیار دارد، هر بخش با چه قیمتی محاسبه می‌شود و عبور از کدام سقف، نرخ تازه را فعال می‌کند.

افزایش فاصله میان نرخ‌ها می‌تواند انگیزه خریدوفروش سهمیه، استفاده از کارت دیگران و شکل‌گیری بازار غیررسمی را بیشتر کند. دولت نیز برای کنترل هر پله به سامانه، محدودیت و نظارت بیشتری نیاز خواهد داشت.

چندنرخی‌کردن بنزین می‌تواند افزایش قیمت را به مصرف مازاد محدود کند و سهمیه ارزان‌تر را برای مصرف‌کنندگان عادی نگه دارد؛ اما این روش فقط زمانی قابل دفاع است که مقدار هر پله، شیوه محاسبه و محل هزینه‌کرد درآمد آن شفاف باشد.

تعریف «پرمصرف» نیز باید روشن شود. همه کسانی که بنزین بیشتری مصرف می‌کنند، مالک خودروهای لوکس نیستند. فاصله خانه تا محل کار، نوع شغل، محل سکونت و ضعف حمل‌ونقل عمومی می‌تواند خانواده‌ای را به استفاده بیشتر از خودرو مجبور کند.

بخشی از مصرف بالا نیز نتیجه فرسودگی ناوگان است. مالک یک خودروی قدیمی ممکن است به‌دلیل فناوری موتور و استهلاک، بنزین بیشتری مصرف کند، اما توان خرید خودروی تازه را نداشته باشد. دریافت نرخ بالاتر از چنین فردی، هزینه ناکارآمدی خودرو و نبود امکان نوسازی را به مصرف‌کننده منتقل می‌کند.

اگر هدف کاهش مصرف است، فقط اضافه‌کردن یک نرخ تازه کافی نیست. نتیجه اجرای نرخ‌های قبلی بر مصرف، قاچاق و درآمد دولت باید منتشر شود. توسعه حمل‌ونقل عمومی، نوسازی خودروهای فرسوده و عرضه خودروهای کم‌مصرف نیز باید هم‌زمان پیش برود.

ایران اکنون بنزین ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۱۰ هزار تومانی دارد. نرخ چهارم هنوز نه قیمت دارد، نه زمان اجرا و نه مصوبه رسمی؛ اما مطرح‌شدن آن نشان می‌دهد به‌جای رسیدن به یک سیاست ساده و پایدار، احتمال دارد جدول قیمت بنزین باز هم یک ردیف طولانی‌تر شود.