پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

بازی با اعداد بنزینی؛ چرا مقایسه مصرف سوخت ایران و ترکیه گمراه‌کننده است؟

مقایسه مصرف روزانه بنزین ایران با ترکیه، بدون درنظرگرفتن گازوئیل، LPG، گاز طبیعی و تفاوت ساختار حمل‌ونقل دو کشور، تصویر دقیقی از رفتار مصرف‌کنندگان ارائه نمی‌دهد. با این حال، تبدیل همه سوخت‌های ترکیه به «معادل بنزین» و مقایسه آن فقط با بنزین ایران نیز خطای دیگری است؛ برای رسیدن به نتیجه معتبر، باید کل انرژی مصرف‌شده در حمل‌ونقل جاده‌ای دو کشور با یک واحد، یک دوره زمانی و یک دامنه آماری سنجیده شود.

هر بار که مصرف بنزین در ایران رکورد تازه‌ای ثبت می‌کند، مسئولان شروع به مقایسه با کشورهای دیگر می‌کنند. یکی از رایج‌ترین نمونه‌ها، قرار دادن مصرف روزانه بنزین ایران در برابر ترکیه است؛ کشوری با جمعیتی نزدیک به ایران که گفته می‌شود بنزین بسیار کم‌تری مصرف می‌کند.

این مقایسه در نگاه نخست تکان‌دهنده است. ایران روزانه بیش از ۱۲۰ میلیون لیتر بنزین مصرف می‌کند، درحالی‌که، رقم مصرف بنزین در ترکیه بسیار پایین‌تر به نظر می‌رسد. از کنار هم قرار دادن این دو عدد نیز معمولاً نتیجه گرفته می‌شود که ایرانیان چند برابر مردم ترکیه سوخت مصرف می‌کنند.

اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که «بنزین» به جای «انرژی مصرف‌شده در حمل‌ونقل» قرار می‌گیرد. خودروهای ترکیه فقط با بنزین حرکت نمی‌کنند. بخش بزرگی از ناوگان این کشور دیزلی یا LPGسوز است و اگر این سوخت‌ها از محاسبه حذف شوند، طبیعی است که مصرف بنزین ترکیه بسیار پایین دیده شود.

لیتر واحد اشتباهی نیست؛ مقایسه اشتباه است

لیتر یک واحد معتبر برای اندازه‌گیری حجم بنزین است. وقتی می‌خواهیم بدانیم یک کشور چه مقدار بنزین مصرف کرده، بیان عدد به لیتر کاملاً درست است. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که چند سوخت با ارزش حرارتی متفاوت را فقط براساس حجم مقایسه کنیم.

یک لیتر بنزین، یک لیتر گازوئیل و یک لیتر LPG انرژی یکسانی ندارند. گاز طبیعی نیز معمولاً با مترمکعب سنجیده می‌شود و برق مصرفی خودروهای برقی با کیلووات‌ساعت بیان می‌شود. برای جمع‌کردن این منابع، باید همه آنها به یک واحد مشترک انرژی تبدیل شوند.

در آمارهای بین‌المللی از واحدهایی مانند ژول، تراژول یا «تن معادل نفت» استفاده می‌شود. تن معادل نفت یا toe مقدار استانداردی از انرژی است که تقریباً با انرژی حاصل از یک تن نفت خام برابری می‌کند. «بشکه معادل نفت» نیز واحد دیگری است و نباید آن را با تن معادل نفت یکی دانست. آژانس بین‌المللی انرژی نیز ترازهای انرژی کشورها را با واحدهایی مانند تراژول و هزار تن معادل نفت منتشر می‌کند تا امکان مقایسه میان حامل‌های مختلف فراهم شود.

بنابراین انتقاد به مقایسه مستقیم بنزین ایران و ترکیه از نظر روش‌شناسی درست است: نمی‌توان سبد سوخت متفاوت دو کشور را نادیده گرفت و فقط یک فرآورده را معیار کل مصرف حمل‌ونقل دانست.

ترکیه بیشتر با گازوئیل حرکت می‌کند

داده‌های رسمی مرکز آمار ترکیه نشان می‌دهد حمل‌ونقل جاده‌ای این کشور در سال ۲۰۲۴ حدود یک میلیون و ۱۰۳ هزار و ۲۷۹ تراژول انرژی مصرف کرده است. از این مقدار، ۶۶.۴ درصد مربوط به گازوئیل، ۱۷.۲ درصد مربوط به LPG و فقط ۱۵.۹ درصد مربوط به بنزین بوده است. سهم گاز طبیعی فشرده و مایع ۰.۳ درصد و سهم برق نیز ۰.۲ درصد اعلام شده است.

این ترکیب به‌روشنی توضیح می‌دهد که چرا مصرف بنزین ترکیه به‌تنهایی پایین به نظر می‌رسد. بنزین کمتر از یک‌ششم انرژی حمل‌ونقل جاده‌ای این کشور را تأمین می‌کند و گازوئیل بیش از چهار برابر آن سهم دارد.

حتی در میان خودروهای سواری ترکیه نیز سبد سوخت متنوع است. براساس داده‌های پیمایش سال ۲۰۲۴، خودروهای دیزلی ۳۹.۴ درصد از مسافت پیموده‌شده خودروهای سواری را به خود اختصاص داده‌اند. سهم خودروهای LPGسوز ۲۸.۵ درصد، بنزینی ۲۷.۹ درصد، هیبریدی ۳.۱ درصد و برقی یک درصد بوده است.

در چنین بازاری، مقایسه بنزین با بنزین همان اندازه گمراه‌کننده است که در ایران فقط مصرف CNG را بررسی کنیم و سپس نتیجه بگیریم ایرانیان سوخت بسیار کمی مصرف می‌کنند.

آیا مصرف ترکیه معادل ۱۰۵ میلیون لیتر بنزین است؟

اگر کل انرژی مصرف‌شده در حمل‌ونقل جاده‌ای ترکیه را به معادل بنزین تبدیل کنیم، عددی بسیار بزرگ‌تر از مصرف بنزین این کشور به دست می‌آید. براساس رقم رسمی یک میلیون و ۱۰۳ هزار و ۲۷۹ تراژول در سال ۲۰۲۴ و با توجه به ضرایب مختلفی که برای ارزش حرارتی بنزین استفاده می‌شود، نتیجه تقریبی در محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ میلیون لیتر بنزین‌معادل در روز قرار می‌گیرد.

رسیدن به عددی مانند ۱۰۵ میلیون لیتر نیز ممکن است با انتخاب ضریب تبدیل متفاوت، درنظرگرفتن ارزش حرارتی پایین‌تر برای بنزین یا استفاده از داده‌های دوره‌ای دیگر حاصل شود. اما چنین عددی بدون ذکر سال، منبع، ارزش حرارتی مورد استفاده و دامنه آماری، یک حقیقت قطعی محسوب نمی‌شود.

نکته مهم‌تر این است که حتی پذیرش عدد ۱۰۵ میلیون لیتر، به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند مصرف انرژی رانندگان ایرانی کمتر از مردم ترکیه است.

خطای معکوس؛ همه سوخت‌های ترکیه در برابر فقط بنزین ایران

برای اصلاح یک مقایسه ناقص نباید به مقایسه ناقص دیگری پناه برد. اگر بنزین، گازوئیل، LPG، گاز طبیعی و برق مصرفی حمل‌ونقل جاده‌ای ترکیه با هم جمع می‌شوند، در طرف ایران نیز باید همین کار انجام شود.

ایران علاوه بر بنزین، حجم قابل‌توجهی گازوئیل و CNG در بخش حمل‌ونقل مصرف می‌کند. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی اعلام کرده بود متوسط مصرف روزانه بنزین در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۲۴ میلیون لیتر رسیده است. این عدد در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ نیز حدود ۱۳۳ میلیون لیتر در روز گزارش شد.

در کنار آن، مصرف روزانه CNG خودروها در ایران بیش از ۲۱ میلیون مترمکعب اعلام شده است. این انرژی باید در محاسبه کل مصرف حمل‌ونقل ایران لحاظ شود. گازوئیل مصرفی کامیون‌ها، اتوبوس‌ها، وانت‌ها و بخشی از خودروهای دیگر نیز باید جداگانه محاسبه شود.

بنابراین قرار دادن «تمام سوخت‌های جاده‌ای ترکیه» در یک طرف و «فقط بنزین ایران» در طرف دیگر، دو محدوده آماری متفاوت را مقایسه می‌کند. با داده‌های موجود، ادعای اینکه ایرانیان در مجموع کمتر از شهروندان ترکیه انرژی حمل‌ونقل مصرف می‌کنند، قابل تأیید نیست. حتی مصرف بنزین ایران در سال ۱۴۰۳ به‌تنهایی از برآورد معادل بنزینی کل مصرف جاده‌ای ترکیه در سال ۲۰۲۴ بیشتر بوده است.

آیا این یعنی خودروهای ایرانی کم‌مصرف‌اند؟

خیر. رد یک مقایسه غلط به معنای دفاع از وضعیت مصرف سوخت ایران یا کیفیت خودروهای داخلی نیست.

ناوگان فرسوده، فناوری قدیمی موتور، گیربکس‌های کم‌بازده، وزن نامتناسب برخی محصولات، کیفیت نگهداری، ترافیک سنگین، کمبود حمل‌ونقل عمومی و قیمت پایین سوخت همگی می‌توانند مصرف انرژی را افزایش دهند. بسیاری از خریداران ایرانی نیز امکان انتخاب آزادانه میان خودروهای جدید و کم‌مصرف جهانی را ندارند.

در مقابل، متوسط مصرف سوخت خودروهای سبک جدید فروخته‌شده در ترکیه از ۸.۲ لیتر بنزین‌معادل در صد کیلومتر در سال ۲۰۰۵ به حدود ۵.۵ لیتر در سال ۲۰۱۹ کاهش یافته بود. این شاخص فقط خودروهای سبک جدید را پوشش می‌دهد، اما نشان می‌دهد بهبود فناوری و ترکیب ناوگان در کاهش مصرف نقش مهمی دارد.

با این حال، نمی‌توان از روی مصرف ملی سوخت مستقیماً درباره «پرمصرف‌بودن مردم» قضاوت کرد. مصرف یک کشور فقط به رفتار راننده وابسته نیست. مسافت‌های طی‌شده، تعداد خودروها، سهم حمل‌ونقل عمومی، حجم ترانزیت، فعالیت کامیون‌ها، ساختار شهرها، قیمت سوخت، قاچاق و کیفیت خودرو نیز نتیجه را تغییر می‌دهند.

مقایسه درست چگونه انجام می‌شود؟

برای مقایسه معتبر ایران و ترکیه، ابتدا باید یک سال مشترک انتخاب شود. سپس کل انرژی مصرف‌شده در حمل‌ونقل جاده‌ای هر دو کشور، شامل بنزین، گازوئیل، LPG، CNG و برق، به تراژول یا تن معادل نفت تبدیل شود.

در مرحله بعد باید مشخص شود هدف مقایسه چیست. برای سنجش فشار کل بخش حمل‌ونقل بر انرژی کشور، مصرف کل اهمیت دارد. برای قضاوت درباره رفتار شهروندان، مصرف سرانه مناسب‌تر است. برای سنجش بهره‌وری خودروها، باید انرژی مصرفی به ازای هر خودرو-کیلومتر یا مسافر-کیلومتر محاسبه شود. برای مقایسه خودروهای سواری نیز باید کامیون‌ها، اتوبوس‌ها و مصرف تجاری از آمار جدا شوند.

جمعیت ایران و ترکیه به یکدیگر نزدیک است، اما کاملاً برابر نیست. علاوه بر آن، برابر بودن جمعیت به معنای برابر بودن تعداد خودرو، میزان سفر، حمل بار و مسافت پیموده‌شده نیست.

صورت مسئله را اشتباه ننویسیم

مقایسه مستقیم لیتر بنزین ایران با ترکیه، به دلیل تفاوت سبد سوخت دو کشور، ناقص و گمراه‌کننده است. ترکیه بخش عمده انرژی حمل‌ونقل جاده‌ای خود را از گازوئیل و LPG تأمین می‌کند و پایین‌بودن مصرف بنزین آن به معنای پایین‌بودن کل مصرف انرژی نیست. اما نتیجه معکوس نیز درست نیست. نمی‌توان همه سوخت‌های ترکیه را به معادل بنزین تبدیل کرد و سپس آن را فقط با مصرف بنزین ایران سنجید. در این صورت گازوئیل و CNG ایران عملاً از محاسبه حذف می‌شوند.

واقعیت مهم این است که ایران با بحران جدی مصرف سوخت روبه‌روست و خودروهای قدیمی و کم‌بازده بخشی از این بحران‌اند. نقد کیفیت خودروهای داخلی کاملاً ضروری است، اما این نقد باید بر داده‌های درست استوار باشد.

عددها زمانی به سیاست‌گذاری کمک می‌کنند که مرز، واحد و روش محاسبه آنها یکسان باشد. در غیر این صورت، آمار به‌جای روشن‌کردن واقعیت، فقط ابزار تازه‌ای برای انداختن تقصیر بر گردن مردم یا تبرئه ساختارهای ناکارآمد خواهد شد.