برای هر ۱۸ خودروی قدیمی فقط یک خودرو تولید کردیم؛ انتظار ارزانی با معجزه؟

در جاده‌ها و خیابان‌های ایران بیش از ۶.۳ میلیون خودروی سواری با عمر بالاتر از ۱۵ سال تردد می‌کنند، اما کل تولید سواری کشور در هفت ماه نخست امسال تنها ۳۵۱ هزار دستگاه بوده است. مقایسه این دو عدد تصویر نگران‌کننده‌ای می‌سازد؛ در برابر هر ۱۸ خودروی سواری قدیمی، طی هفت ماه فقط یک خودروی سواری جدید تولید کرده‌ایم. این نسبت به معنای نرخ واقعی جایگزینی نیست، اما به‌خوبی نشان می‌دهد فاصله میان ابعاد ناوگان سالخورده و ظرفیت فعلی ورود خودروهای جدید تا چه اندازه بزرگ شده است.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، آمار هفت‌ماهه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد تولید انواع خودرو به ۴۰۵ هزار و ۹۱ دستگاه رسیده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳۵.۹ درصد کاهش داشته است. در بخش سواری نیز تولید از ۵۵۶ هزار و ۴۱۱ دستگاه در هفت ماهه پارسال به ۳۵۱ هزار و ۲۰۹ دستگاه رسیده؛ یعنی افتی نزدیک به ۳۷ درصد.

کاهش تولید به‌تنهایی تمام مشکلات بازار خودرو را توضیح نمی‌دهد، اما وقتی همزمان میلیون‌ها خودروی قدیمی نیازمند جایگزینی هستند، افت تیراژ معنای جدی‌تری پیدا می‌کند. خودرویی که امروز تولید می‌شود فقط برای پاسخ به تقاضای خرید عادی نیست؛ بخشی از ظرفیت عرضه باید بتواند جای خودروهایی را بگیرد که هر سال پیرتر می‌شوند.

یک‌چهارم ناوگان سواری بیش از ۱۵ سال عمر دارد

ترکیب سنی ناوگان کشور نشان می‌دهد از حدود ۲۴.۲ میلیون خودروی سواری موجود، بیش از ۴.۴ میلیون دستگاه بین ۱۶ تا ۲۰ سال و حدود ۱.۹ میلیون دستگاه بیش از ۲۰ سال عمر دارند؛ یعنی مجموعاً حدود ۶.۳۸ میلیون خودروی سواری در گروه بالای ۱۵ سال قرار می‌گیرند.

البته خودروهای بالای ۱۵ سال را نباید خودکار «فرسوده قانونی» دانست. سن خودرو فقط یکی از شاخص‌های بررسی ناوگان است و آمار اسقاط واقعی بسیار کوچک‌تر از موجودی خودروهای سالخورده است؛ نکته‌ای که در طراحی این گزارش نیز بر آن تأکید شده است.

طبق اعلام مدیر ستاد نوسازی ناوگان، در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۴۹ هزار خودرو اسقاط شد، این عدد در سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۰۵ هزار دستگاه رسید و از ابتدای ۱۴۰۵ تا ۲۲ مهر نیز نزدیک به ۸۵ هزار خودرو از چرخه خارج شده بود. این آمار مربوط به کل خودروهای اسقاط‌شده است و نباید آن را مستقیماً معادل اسقاط خودروهای سواری دانست.

برای نوسازی پنج‌ساله، سالی ۱.۲۸ میلیون خودرو لازم است

اگر فقط به‌صورت فرضی بخواهیم همین ۶.۳۸ میلیون خودروی سواری بالای ۱۵ سال را ظرف پنج سال جایگزین کنیم، سالانه حدود یک میلیون و ۲۸۰ هزار خودروی جدید نیاز داریم. این محاسبه تازه خودروهایی را که طی پنج سال آینده وارد گروه سنی بالاتر می‌شوند، در نظر نمی‌گیرد.

از طرف دیگر، نمی‌توان تمام تولید کشور را به نوسازی اختصاص داد. خانواده‌هایی که برای نخستین بار خودرو می‌خرند، تقاضای ناشی از رشد جمعیت و نیاز بازار به جایگزینی خودروهای تصادفی یا از رده خارج‌شده نیز وجود دارد. مهم‌تر از همه اینکه بسیاری از مالکان خودروهای قدیمی اساساً توان مالی خرید خودروی صفر را ندارند.

بنابراین مسئله نوسازی تنها با صدور گواهی اسقاط حل نمی‌شود؛ خودروی جایگزین باید وجود داشته باشد و مالک نیز باید بتواند آن را بخرد.

ناوگان قدیمی فقط مسئله بازار خودرو نیست

بالا ماندن سن ناوگان آثار خود را در حوزه‌های دیگری نیز نشان می‌دهد. خودروهای قدیمی‌تر معمولاً از فناوری موتور، سامانه‌های کنترل آلایندگی و تجهیزات ایمنی نسل‌های جدید بی‌بهره‌اند و با افزایش سن نیز هزینه نگهداری و احتمال بروز ایرادات فنی بیشتر می‌شود.

البته یک خودروی ۱۸ ساله که به‌درستی نگهداری شده الزاماً ناایمن‌تر از هر خودروی جدید نیست، همان‌طور که سن بالا به‌تنهایی اثبات‌کننده مصرف سوخت غیرعادی نیست؛ اما در مقیاس چند میلیون دستگاه، سالخورده شدن ناوگان مسئله‌ای است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

آیا افزایش تولید خودرو را ارزان می‌کند؟

افزایش عرضه می‌تواند فشار ناشی از کمبود را کاهش دهد، اما از نسبت یک به ۱۸ نمی‌توان مستقیماً نتیجه گرفت که قیمت خودرو باید به اندازه مشخصی افزایش پیدا کند. نرخ ارز، تورم، واردات، قدرت خرید خانوار و انتظارات بازار همگی در قیمت خودرو نقش دارند.

با این حال عکس این گزاره نیز درست است؛ بدون عرضه کافی، انتظار نوسازی سریع ناوگان واقع‌بینانه نیست. اگر تولید کاهش پیدا کند، واردات محدود بماند و توان مالی خریداران نیز ضعیف‌تر شود، خودروهای قدیمی نه به دلیل علاقه مالکان، بلکه به دلیل نبود گزینه جایگزین سال‌های بیشتری در خیابان خواهند ماند.

مسئله امروز فقط این نیست که تولید خودرو ۳۷ درصد کاهش یافته است؛ مسئله این است که در برابر میلیون‌ها خودرویی که هر سال پیرتر می‌شوند، سرعت ورود خودروهای جدید بسیار پایین است. اگر قرار است ناوگان کشور واقعاً جوان شود، افزایش تولید، واردات رقابتی، توسعه اسقاط و ایجاد قدرت خرید برای مالک خودروی قدیمی باید همزمان اتفاق بیفتد؛ در غیر این صورت انتظار نوسازی سریع، بیشتر به انتظار معجزه شبیه خواهد بود.