ثروتمندان ۱۰ برابر فقرا از یارانه بنزین سهم می‌برند

یارانه بنزین با نام حمایت از همه مردم پرداخت می‌شود، اما سهم آن به میزان مصرف وابسته است. خانوار دارای چند خودرو و رفت‌وآمد بیشتر، منفعت بزرگ‌تری می‌برد و خانواده بدون خودرو سهم مستقیمی از بنزین ارزان ندارد. بااین‌حال، این نابرابری نمی‌تواند بهانه‌ای برای گران‌کردن بنزین باشد؛ زیرا افزایش قیمت سوخت از مسیر کرایه، حمل کالا و تورم، فشار بیشتری بر زندگی دهک‌های پایین وارد می‌کند.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، ساختار فعلی یارانه بنزین یک ایراد ساده اما مهم دارد؛ یارانه به شهروند تعلق نمی‌گیرد، به باک خودرو می‌رسد. در نتیجه هرکس بیشتر مصرف کند، سهم بیشتری از منابع عمومی می‌برد.

خانواده‌ای که خودرو ندارد، سهمیه بنزین دریافت نمی‌کند. در مقابل، خانواده‌ای با چند خودرو می‌تواند چند سهمیه جداگانه داشته باشد و علاوه بر آن، بنزین آزاد را نیز با قیمتی پایین‌تر از هزینه واقعی تأمین مصرف کند. در چنین ساختاری، برخورداری بیشتر الزاماً به نیاز بیشتر مربوط نیست؛ به مالکیت خودرو و توان مصرف وابسته است.

عدد ۱۰ برابر از کجا آمده است؟

پژوهش بانک جهانی درباره آثار افزایش قیمت بنزین در ایران که بر پایه اطلاعات هزینه و درآمد خانوار در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ انجام شده، نشان می‌دهد متوسط منفعت دهک دهم از یارانه مستقیم بنزین حدود ۱۰ برابر دهک اول بوده است.

این عدد به معنای آن نیست که هر فرد ثروتمند دقیقاً ۱۰ برابر یک فرد کم‌درآمد بنزین می‌زند. معیار پژوهش، ارزش منفعتی است که هر دهک از ارزان نگه‌داشتن بنزین دریافت می‌کند. مالکیت بیشتر خودرو، پیمایش بالاتر و توان پرداخت هزینه سوخت، دهک‌های پردرآمد را به دریافت‌کنندگان اصلی این یارانه تبدیل کرده است.

این داده مربوط به چند سال قبل است و نباید به‌عنوان اندازه‌گیری دقیق مصرف امروز معرفی شود؛ اما ایراد اصلی ساختار همچنان پابرجاست. تا زمانی که یارانه به هر لیتر بنزین تعلق بگیرد، مصرف‌کننده بیشتر منفعت بیشتری خواهد برد.

خانوار بدون خودرو هم از بنزین ارزان سهم دارد

نداشتن خودرو به معنای بی‌ارتباط‌بودن زندگی یک خانواده با قیمت سوخت نیست. خانوار کم‌درآمد ممکن است بنزین مستقیم نخرد، اما برای تاکسی، تاکسی اینترنتی، سرویس مدرسه، جابه‌جایی تا محل کار و خرید کالاهایی که هزینه حمل در قیمت آنها نشسته، پول می‌پردازد.

بنابراین دهک‌های پایین از یارانه بنزین منفعت غیرمستقیم دارند. این منفعت روی کارت سوخت آنها دیده نمی‌شود، اما بخشی از هزینه حمل‌ونقل و خدمات را پایین نگه می‌دارد. حذف یا کاهش این حمایت بدون جایگزین، می‌تواند از مسیر دیگری همان خانوارها را هدف قرار دهد.

چرا گرانی بنزین بیشتر به فقرا فشار می‌آورد؟

تناقض مهم اقتصاد بنزین همین‌جاست؛ ثروتمندان منفعت مستقیم بیشتری از یارانه می‌گیرند، اما فقرا در برابر افزایش قیمت آسیب‌پذیرترند.

مدل‌سازی بانک جهانی از افزایش قیمت سال ۱۳۹۸ نشان داد اثر مستقیم گرانی بنزین معادل حدود ۲ درصد هزینه‌های دهک اول و ۲.۴ درصد هزینه‌های دهک دهم بوده است. تفاوت اصلی در اثر غیرمستقیم دیده می‌شود؛ افزایش قیمت کالاها و خدمات می‌توانست ۵.۲ درصد از قدرت خرید فقیرترین دهک را کاهش دهد، درحالی‌که این رقم برای ثروتمندترین دهک ۲.۷ درصد برآورد شده بود.

دلیل روشن است. خوراک، حمل‌ونقل و کالاهای ضروری سهم بزرگ‌تری از درآمد خانواده کم‌درآمد را می‌بلعند. فرد ثروتمند ممکن است بنزین بیشتری مصرف کند، اما توان بیشتری برای جذب افزایش هزینه دارد. برای خانواده‌ای که تقریباً تمام درآمدش صرف نیازهای روزانه می‌شود، افزایش کرایه و قیمت مواد غذایی مستقیماً از مصرف ضروری کم می‌کند.

همین پژوهش برآورد کرده بود افزایش قیمت سال ۱۳۹۸ بدون جبران مناسب می‌توانست نرخ فقر را حدود ۲.۹ واحد درصد بالا ببرد؛ فقط یک‌سوم این افزایش ناشی از خرید مستقیم بنزین بود و بخش بزرگ‌تر از گرانی سایر کالاها و خدمات می‌آمد.

دو ادعای غلط درباره بنزین

ادعای نخست این است که بنزین ارزان سیاستی به نفع فقراست. وقتی دهک ثروتمند ۱۰ برابر دهک فقیر منفعت مستقیم می‌گیرد، نمی‌توان ساختار موجود را عادلانه دانست.

ادعای دوم این است که چون ثروتمندان بیشتر بهره می‌برند، افزایش قیمت به‌خودی‌خود عادلانه خواهد بود. اگر درآمد حاصل شفاف بازتوزیع نشود و حمل‌ونقل عمومی، کرایه‌ها و هزینه کالاهای ضروری مهار نشوند، گرانی بنزین می‌تواند همان دهک‌هایی را فقیرتر کند که سهم کمتری از یارانه گرفته‌اند.

اصلاح یارانه پیش از اصلاح قیمت

راه‌حل اقتصادی، حفظ همیشگی وضع موجود یا افزایش ناگهانی قیمت نیست. حمایت باید به‌تدریج از «لیتر بنزین» به «شهروند» منتقل شود تا فرد بدون خودرو نیز از منابع عمومی سهم داشته باشد.

اما هر پرداخت جبرانی باید پیش از تغییر قیمت آغاز شود، با تورم تعدیل شود و منابع آن قابل پیگیری باشد. رانندگان حمل‌ونقل عمومی و مشاغل وابسته به خودرو نیز به سازوکاری جداگانه نیاز دارند. بدون توسعه اتوبوس، مترو، خودروی کم‌مصرف و حمل‌ونقل عمومی قابل اتکا، نمی‌توان هزینه نبود جایگزین را از مردم گرفت.

عدد ۱۰ برابر، سند شکست شیوه توزیع یارانه بنزین است؛ نه مجوزی سفید برای گران‌کردن آن. دولتی که می‌خواهد این نابرابری را اصلاح کند، باید نخست نشان دهد سهمی که از باک ثروتمندان کم می‌شود، چگونه و با چه تضمینی به زندگی دهک‌های پایین بازمی‌گردد.