خیابان‌های بی‌تدبیر تهران با باران هم بحرانی می‌شوند

تهران دوباره بارانی شد و دوباره همان تصویر آشنا برگشت؛ بزرگراه‌هایی با ترافیک سنگین، معابری که آب در آنها جمع می‌شود، خودروهایی که با سرعت کم از میان روان‌آب عبور می‌کنند و شهری که با هر بارش نسبتاً قابل توجه، بخشی از توان عادی خود را از دست می‌دهد. مسئله دیگر فقط باران نیست؛ مسئله این است که چرا در پایتختی که سال‌هاست تجربه بارندگی، آب‌گرفتگی و اختلال ترافیکی دارد، هنوز هر موج جدی بارش می‌تواند همان مشکلات قدیمی را تکرار کند.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، صبح یکشنبه ۱۷ آبان، پلیس راهور تهران از ترافیک پرحجم و سنگین در تعداد زیادی از بزرگراه‌های اصلی پایتخت از جمله بابایی، صدر، همت، حکیم، لشگری، نواب، شیخ فضل‌الله نوری و امام علی خبر داد و همزمان درباره لغزندگی معابر هشدار داد.

شهرداری تهران البته روایت محتاطانه‌تری ارائه کرده و اعلام کرده است آب‌گرفتگی گسترده و منجر به انسداد جدی معابر گزارش نشده و موارد ایجادشده عمدتاً محدود و قابل کنترل بوده‌اند. با این حال همین مدیریت شهری در گزارش دیگری اعلام کرده که ۴۲ نقطه مستعد آب‌گرفتگی در تهران شناسایی شده و در تعدادی از انهار نیز در جریان بارش اخیر ظرفیت انتقال آب تکمیل شده و روان‌آب وارد سطح معابر شده است.

همین دو گزاره کنار هم، بخش مهمی از مسئله تهران را نشان می‌دهند؛ ممکن است شهر به مرحله انسداد کامل و بحران بزرگ نرسیده باشد، اما شهری که ده‌ها نقطه شناخته‌شده مستعد آب‌گرفتگی دارد و برخی مسیرهای هدایت آب آن در یک بارندگی شدید به سقف ظرفیت می‌رسند، هنوز فاصله زیادی با یک زیرساخت شهری مطمئن دارد.

چرا باران در تهران همیشه خبر می‌شود؟

بارش باران در بسیاری از شهرهای جهان یک اتفاق معمول جوی است و قرار نیست هر بار به تیتر خبری تبدیل شود. در تهران اما کافی است بارندگی کمی ادامه‌دارتر شود تا مسئله ترافیک، آب‌ماندگی، لغزندگی و کند شدن جریان عبور و مرور دوباره به موضوع روز تبدیل شود.

این تکرار سالانه یک سؤال ساده ایجاد می‌کند؛ اگر مشکلات نقاط مشخص شهر از قبل شناخته شده‌اند، چرا همچنان باید منتظر ماند تا باران شروع شود و بعد نیروهای خدمات شهری برای رفع آب‌گرفتگی به محل اعزام شوند؟

شهرداری تهران اعلام کرده پیش از بارندگی اخیر کانال‌ها، انهار و مسیرهای جمع‌آوری آب لایروبی شده‌اند و حتی حدود ۵۵۰ کیلومتر از تونل‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی پاک‌سازی شده است.

این اقدام ضروری است، اما اگر بعد از لایروبی گسترده باز هم بعضی مسیرها با تکمیل ظرفیت روبه‌رو می‌شوند، مسئله فقط زباله یا گرفتگی کانال نیست و باید ظرفیت و طراحی شبکه نیز مورد سؤال قرار گیرد.

مشکل فقط گرفتگی جوی آب نیست

در توضیحات رسمی، ورود زباله به کانال‌ها و احتمال تنگ شدن مسیر آب نیز یکی از دلایل ایجاد مشکل عنوان شده است. این عامل واقعی است و رفتار شهروندان در ریختن زباله در انهار قطعاً می‌تواند شرایط را بدتر کند، اما نمی‌توان همه مشکل را به این موضوع تقلیل داد.

مدیرکل خدمات شهری شهرداری تهران خود اذعان کرده است که طرح بهسازی انهار و اجرای کانیوها هنوز در بعضی مناطق کامل نشده و همین ناتمام بودن پروژه‌ها ممکن است در هدایت آب‌های سطحی مشکل ایجاد کند.

این اعتراف شاید از هر تصویر آب‌گرفتگی مهم‌تر باشد، زیرا نشان می‌دهد بخشی از مشکل به زیرساختی برمی‌گردد که هنوز تکمیل نشده است.

تهران شهری نیست که اولین بار با بارندگی شدید مواجه شده باشد و شبکه دفع آب سطحی آن نیز نباید هر سال در مرحله «تکمیل پروژه» باقی بماند. وقتی نقاط آسیب‌پذیر شناخته شده‌اند، وظیفه مدیریت شهری این است که پیش از بارندگی بعدی، ظرفیت این نقاط را اصلاح کند، نه اینکه صرفاً نیرو و پمپ برای زمان حادثه آماده نگه دارد.

ترافیک، بحران دوم بعد از باران

آب‌گرفتگی تنها بخشی از مشکل است. حتی جایی که آب آن‌قدر زیاد نیست که خیابان را ببندد، کاهش ظرفیت عبور معبر می‌تواند به سرعت ترافیک را تشدید کند.

وقتی یک خط از بزرگراه یا خیابان به دلیل تجمع آب عملاً قابل استفاده نیست، خودروها ناچار می‌شوند وارد خطوط دیگر شوند و همین کاهش کوچک در ظرفیت مسیر می‌تواند در شهری که از قبل با حجم بالای ترافیک کار می‌کند، اثر زنجیره‌ای ایجاد کند.

صبح امروز نیز پلیس از ترافیک سنگین در مجموعه‌ای از محورهای اصلی تهران خبر داد؛ اتفاقی که بارندگی و لغزندگی معابر در آن بی‌تأثیر نبود.

در چنین شرایطی چند سانتی‌متر آب کنار یک بزرگراه شاید از نگاه مدیریت شهری «آب‌گرفتگی گسترده» محسوب نشود، اما برای راننده‌ای که چند کیلومتر در ترافیک متوقف شده یا مجبور است از میان آب عبور کند، مسئله کاملاً واقعی است.

تهران مشکل کمبود تجربه ندارد

یکی از نقاط اصلی نقد همین‌جاست. تهران هر سال بارندگی دارد، هر سال هشدار هواشناسی صادر می‌شود و تقریباً هر سال گزارش‌هایی از آب‌گرفتگی یا اختلال در تردد منتشر می‌شود. بنابراین نمی‌توان شرایط را یک اتفاق غیرمنتظره دانست.

حتی در بارندگی اخیر، هشدارهای هواشناسی از قبل صادر شده بود و نیروهای شهرداری نیز بنا بر اعلام رسمی در آماده‌باش کامل قرار داشتند.

وقتی هشدار وجود دارد، نقاط آسیب‌پذیر مشخص هستند و نیروها نیز آماده‌اند، آنچه باقی می‌ماند کیفیت زیرساخت است. اگر کانال، شیب‌بندی خیابان، ورودی آب‌های سطحی یا ظرفیت شبکه در یک نقطه ناکافی باشد، حضور کارگر و ماشین‌آلات فقط می‌تواند بعد از ایجاد مشکل آن را کاهش دهد. بنابراین می‌توان گفت که مدیریت خوب آب‌های سطحی باید قبل از بارندگی خودش را نشان دهد، نه فقط بعد از جمع شدن آب.

شهر نباید با هر بارش وارد وضعیت فوق‌العاده شود

اعلام آماده‌باش صددرصدی دستگاه‌ها در زمان هشدار هواشناسی اقدامی منطقی است، اما اگر برای هر بارش قابل توجه لازم باشد صدها نیروی خدماتی و مجموعه مدیریت بحران در سطح شهر مستقر شوند، این خود نشانه‌ای از شکنندگی سیستم است.

در یک شبکه شهری مقاوم، بارش عادی و حتی نسبتاً شدید باید تا حد زیادی توسط زیرساخت جذب و هدایت شود و نیروی انسانی بیشتر برای نقاط استثنایی وارد عمل شود.

تهران البته با محدودیت‌های خاصی نیز روبه‌روست؛ گستردگی شهر، اختلاف ارتفاع زیاد، توسعه متراکم، سطح گسترده آسفالت و ساخت‌وساز باعث می‌شوند حجم زیادی از بارش در مدت کوتاه به روان‌آب تبدیل شود. اما همین ویژگی‌ها سال‌هاست شناخته شده‌اند و نمی‌توانند برای همیشه نقش توضیح تکراری هر آب‌گرفتگی را بازی کنند.

۴۲ نقطه مستعد آب‌گرفتگی یعنی ۴۲ نقطه برای اصلاح

شناسایی ۴۲ نقطه مستعد آب‌گرفتگی از یک جهت نکته مثبتی است، زیرا نشان می‌دهد مدیریت شهری می‌داند کدام بخش‌ها آسیب‌پذیرتر هستند. اما ارزش واقعی این شناسایی زمانی مشخص می‌شود که در بارش‌های بعدی تعداد این نقاط کمتر شود.

اگر سال آینده دوباره همین مناطق با همان مشکل مواجه شوند، شناسایی به‌تنهایی ارزشی برای شهروندی که در ترافیک گرفتار شده ایجاد نمی‌کند.

آنچه تهران نیاز دارد فهرست تازه نقاط بحرانی نیست، بلکه برنامه‌ای با زمان‌بندی روشن برای رفع آنهاست؛ برنامه‌ای که مشخص کند کدام کانال باید بزرگ‌تر شود، کدام مسیر نیاز به اصلاح شیب دارد و کدام شبکه زیرسطحی باید تکمیل شود.

جالب اینکه خود معاونت خدمات شهری نیز از عقب‌ماندگی برخی نقاط شهر در احداث کانال‌های زیرسطحی جمع‌آوری آب‌های سطحی سخن گفته و خواستار تأمین اعتبار برای آنها شده است. این یعنی مسئله کمبود زیرساخت فقط یک برداشت بیرونی نیست و در داخل مدیریت شهری نیز به رسمیت شناخته شده است.

باران نباید بحران شهری باشد

بارندگی برای تهران، با این میزان آلودگی و خشکی، بیشتر از آنکه یک مشکل باشد یک نیاز است، اما ساختار شهری ضعیف می‌تواند همین پدیده مطلوب را به دردسر تبدیل کند.

وقتی شهروند با شروع باران به‌جای لذت بردن از هوای پاک‌تر باید نگران ترافیک، جمع شدن آب و گیر افتادن خودرو باشد، بخشی از مسئله دیگر به طبیعت مربوط نیست و به کیفیت مدیریت شهر برمی‌گردد.

تهران نمی‌تواند هر سال همان چرخه را تکرار کند؛ هشدار هواشناسی صادر شود، نیروها آماده‌باش بگیرند، چند معبر دچار مشکل شوند، آب تخلیه شود و چند ماه بعد همه‌چیز تا بارندگی بعدی فراموش شود.

خیابانی که با چند ساعت باران ظرفیت عبورش کاهش پیدا می‌کند، جوی آبی که هر بار نیاز به عملیات اضطراری دارد و شبکه‌ای که هنوز برای تکمیل آن بودجه جدید درخواست می‌شود، نشانه یک مسئله قدیمی حل‌نشده است.

باران امروز تهران شاید یک بحران فراگیر و خارج از کنترل ایجاد نکرده باشد، اما دوباره همان ضعف آشنا را یادآوری کرد؛ اینکه در پایتخت، هنوز بخشی از زیرساخت شهری به جای آنکه باران را مدیریت کند، منتظر می‌ماند باران مشکل را آشکار کند.