سامانه جدید عرضه خودرو چگونه کار می‌کند؟ جزییات دستور دادستانی به وزارت صمت

با تعیین مهلت سه‌ماهه از سوی دادستانی تهران برای تکمیل سامانه متمرکز عرضه خودرو، بار دیگر موضوع شفافیت فروش، کنترل ظرفیت شرکت‌ها و جلوگیری از خالی‌فروشی به یکی از مهم‌ترین مطالبات بازار خودرو تبدیل شده است. اما پرسش این است که سامانه جدید چگونه کار می‌کند؟

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، بر اساس اطلاعات رسیده به اسب بخار، سامانه متمرکز عرضه خودرو از جمله پروژه‌هایی است که طراحی و ایجاد زیرساخت‌های اولیه آن در وزارت صمت انجام شده و بخشی از اقدامات مقدماتی و ارتباطات بین‌دستگاهی آن نیز شکل گرفته است؛ با این حال، تکمیل نهایی و بهره‌برداری کامل از این سامانه به ایجاد و تکمیل برخی دسترسی‌ها و ارتباطات اطلاعاتی میان دستگاه‌های مختلف نیاز دارد.

در همین راستا، روز ۱۷ آبان ۱۴۰۵، دادستان تهران در جلسه‌ای با حضور مسئولان وزارت صمت، سازمان بازرسی کل کشور، سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان و پلیس امنیت اقتصادی، دستور تکمیل و عملیاتی شدن سامانه متمرکز عرضه خودرو را صادر کرد.

بر اساس این دستور، وزارت صمت موظف شده است فرآیند ثبت عرضه خودروهای تولید داخل و مونتاژی را به‌صورت تدریجی آغاز کند و حداکثر تا پایان دی‌ماه ۱۴۰۵، سامانه را به‌طور کامل عملیاتی سازد. همچنین قرار است این سامانه به‌عنوان تنها شبکه مجاز تأیید عرضه خودرو در کشور تعیین شود و تأییدیه فروش و پیش‌فروش خودروهای تولید داخل، مونتاژی و وارداتی صرفاً از این مسیر صادر شود.

اما این سامانه دقیقاً چه کارکردی دارد و قرار است چه تغییری در فرآیند عرضه خودرو ایجاد کند؟

سامانه عرضه خودرو چگونه کار می‌کند؟

کارکرد اصلی سامانه را می‌توان در ایجاد یک بستر متمرکز برای ثبت، تأیید و رصد مجوزهای عرضه خودرو خلاصه کرد.

بر اساس اطلاعات رسیده به اسب بخار، شرکت‌های خودروساز، مونتاژکار و واردکننده برای عرضه محصولات خود باید اطلاعات مربوط به مجوزها، تعداد خودروهای قابل عرضه و فرآیند فروش را در این سامانه ثبت کنند.

به این ترتیب، پیش از آغاز هر مرحله فروش یا پیش‌فروش، امکان بررسی ظرفیت قانونی شرکت و تعداد خودروهایی که مجوز عرضه آن‌ها صادر شده است، وجود خواهد داشت.

برای مثال، اگر شرکتی مجوز عرضه تعداد مشخصی خودرو دریافت کرده باشد، اطلاعات مربوط به این مجوز در سامانه ثبت می‌شود و تعداد ثبت‌نام‌ها و خودروهای تخصیص‌یافته نیز قابل بررسی خواهد بود. در نتیجه، شرکت نمی‌تواند بدون ایجاد سابقه اطلاعاتی و خارج از ظرفیت مجاز، به‌سادگی اقدام به فروش و ایجاد تعهدات جدید کند.

به بیان دیگر، قرار است میان مجوز صادرشده، ظرفیت واقعی عرضه و تعداد خودروهای فروخته‌شده ارتباط مشخصی برقرار شود؛ موضوعی که در صورت اجرای کامل، می‌تواند یکی از مسیرهای خالی‌فروشی و ایجاد تعهدات مازاد بر ظرفیت را مسدود کند.

رهگیری خودرو از شماره شاسی تا شماره‌گذاری

یکی دیگر از قابلیت‌های مهمی که برای چنین سامانه‌ای پیش‌بینی شده، امکان رهگیری خودرو در مراحل مختلف چرخه عرضه است.

در این سازوکار، شماره شناسایی خودرو یا همان VIN می‌تواند به‌عنوان شناسه اصلی خودرو مورد استفاده قرار گیرد. از زمان اختصاص شماره شاسی و ثبت اطلاعات خودرو تا ورود به کشور، ترخیص از گمرک، تخصیص به خریدار و در نهایت شماره‌گذاری، اطلاعات مربوط به هر خودرو باید در یک زنجیره اطلاعاتی قابل پیگیری باشد.

برای تحقق کامل این موضوع، اتصال سامانه به دستگاه‌ها و سازمان‌های مرتبط اهمیت زیادی دارد.

از جمله این دستگاه‌ها می‌توان به سازمان ثبت احوال برای احراز هویت و اطلاعات کد ملی، پلیس راهور برای اطلاعات شماره‌گذاری و سوابق خودرو، گمرک برای اطلاعات ورود و ترخیص خودرو و همچنین سایر مراجع اطلاعاتی مرتبط اشاره کرد.

با تکمیل این ارتباطات، امکان تطبیق اطلاعات خودرو با مشخصات خریدار نیز فراهم می‌شود. به‌عنوان مثال، خودرویی که با یک شماره شاسی مشخص به خریدار تخصیص داده شده، باید در ادامه فرآیند نیز با همان اطلاعات قابل ردیابی باشد.

البته باید توجه داشت که تحقق کامل این سطح از رهگیری به برقراری ارتباطات اطلاعاتی و عملیاتی شدن همه بخش‌های سامانه وابسته است و نمی‌توان تمام این قابلیت‌ها را در حال حاضر به‌عنوان امکانات نهایی و فعال سامانه در نظر گرفت.

پایان فروش مازاد بر مجوز و خالی‌فروشی؟

یکی از مهم‌ترین اهداف راه‌اندازی سامانه متمرکز عرضه خودرو، جلوگیری از فروش و پیش‌فروش خودرو بدون مجوز یا بیش از ظرفیت قانونی شرکت‌هاست.

در سال‌های گذشته، بخشی از پرونده‌های قضایی و شکایات مردمی در بازار خودرو به شرکت‌هایی مربوط بوده که بدون برخورداری از ظرفیت واقعی تأمین خودرو، اقدام به جذب وجوه مردم و ایجاد تعهدات متعدد کرده‌اند.

در برخی موارد، شرکت‌ها تعداد زیادی خودرو پیش‌فروش کرده‌اند، در حالی که ظرفیت تأمین و تحویل آن‌ها با میزان تعهدات ایجادشده تناسب نداشته است. نتیجه چنین فرآیندی نیز معمولاً تأخیرهای طولانی در تحویل خودرو، انباشت شکایات و در نهایت تشکیل پرونده‌های کثیرالشاکی بوده است.

سامانه متمرکز عرضه قرار است با ثبت و کنترل مجوزها و تطبیق تعداد خودروهای عرضه‌شده با ظرفیت تأییدشده، امکان نظارت مؤثرتری بر عملکرد شرکت‌ها ایجاد کند.

همچنین طبق تصمیمات اخیر دادستانی تهران، عملکرد شرکت‌هایی که دارای تخلفات احرازشده یا تعهدات معوق هستند نیز باید در بررسی درخواست‌های جدید ثبت سفارش، مجوز فروش و پیش‌فروش مورد توجه قرار گیرد.

به این ترتیب، سابقه عملکرد شرکت‌ها نیز می‌تواند در ادامه فعالیت و دریافت مجوزهای جدید آن‌ها تأثیرگذار باشد.

آخرین وضعیت سامانه و آمار مجوزهای صادرشده

نکته مهم این است که سامانه مورد بحث هنوز صرفاً در مرحله طراحی نیست و بر اساس اعلام رسمی، اقدامات اولیه برای راه‌اندازی آن انجام شده است.

طبق اطلاعات منتشرشده از سوی دادستانی تهران، فرآیند ثبت و تأیید مجوزهای عرضه خودرو با اولویت خودروهای وارداتی آغاز شده و تاکنون ۸۳ درخواست صدور مجوز در سامانه ثبت شده است. همچنین مجوز فروش ۲ هزار و ۵۷۷ دستگاه خودرو از این طریق صادر شده است.

این آمار نشان می‌دهد که سامانه وارد مرحله اجرایی اولیه شده، اما توسعه آن برای پوشش کامل خودروهای تولید داخل، مونتاژی و وارداتی همچنان در دستور کار قرار دارد.

بر اساس دستور اخیر دادستان تهران، وزارت صمت باید تا پایان دی‌ماه ۱۴۰۵ فرآیند تکمیل و عملیاتی شدن سامانه را به پایان برساند.

آیا سامانه جدید مشکل بازار خودرو را حل می‌کند؟

طراحان این سامانه اعتقاد دارند که بدون تردید، ایجاد یک بستر متمرکز برای ثبت مجوزها و رصد فرآیند عرضه خودرو می‌تواند گام مثبتی در جهت شفافیت بازار و کاهش تخلفات باشد؛ اما نباید انتظار داشت که تمام مشکلات بازار خودرو صرفاً با راه‌اندازی یک سامانه برطرف شود.

واقعیت این است که بخشی از مشکلات این بازار به نبود نظارت کافی بر عملکرد شرکت‌های عرضه‌کننده، ضعف در اعتبارسنجی آن‌ها و همچنین اعتماد بدون بررسی برخی خریداران به مجموعه‌های فعال در این حوزه بازمی‌گردد.

بسیاری از متقاضیان، پیش از پرداخت مبالغ قابل‌توجه برای خرید یا پیش‌خرید خودرو، اطلاعات دقیقی از سوابق شرکت، مجوزهای قانونی، تعهدات قبلی و توانایی واقعی آن برای تأمین خودرو ندارند. همین مسئله در برخی موارد زمینه‌ساز شکل‌گیری پرونده‌های متعدد و تضییع حقوق مصرف‌کنندگان شده است.

از این منظر، سامانه عرضه خودرو زمانی می‌تواند اثرگذاری واقعی داشته باشد که علاوه بر ثبت اطلاعات شرکت‌ها و مجوزهای فروش، امکان بررسی سوابق عملکرد، تعهدات معوق و وضعیت مجوزهای آن‌ها نیز برای نهادهای نظارتی و حتی خریداران فراهم شود.

همچنین نظارت بر قیمت‌گذاری و جلوگیری از عرضه خودرو خارج از شبکه مجاز باید به‌صورت مستمر دنبال شود. در دستور اخیر دادستانی تهران نیز سازمان حمایت مأمور شده است با همکاری بخش‌های نظارتی وزارت صمت، فرآیند قیمت‌گذاری و فروش را کنترل کند و در صورت احراز گران‌فروشی، موضوع را از مسیرهای قانونی پیگیری کند. پلیس امنیت اقتصادی نیز مأمور شناسایی اشخاص حقیقی و حقوقی فاقد مجوز فعال در زمینه فروش و پیش‌فروش خودرو شده است.

در نهایت، سامانه متمرکز عرضه خودرو می‌تواند یکی از ابزارهای مهم برای جلوگیری از خالی‌فروشی، فروش مازاد بر مجوز و ایجاد تعهدات غیرواقعی باشد؛ اما میزان موفقیت آن به تکمیل ارتباطات بین‌دستگاهی، اجرای دقیق مقررات و استمرار نظارت بستگی دارد.

آنچه اهمیت دارد این است که مردم پیش از پرداخت پول برای خرید خودرو، بتوانند از اعتبار شرکت عرضه‌کننده، مجوز فروش و ظرفیت واقعی آن اطمینان حاصل کنند. اگر این اتفاق رخ دهد، شاید بتوان امیدوار بود که بخشی از مشکلات دیرینه بازار خودرو و پرونده‌های کثیرالشاکی این حوزه، پیش از شکل‌گیری و نه پس از تضییع حقوق مردم، کنترل شود.