محاصره زمینی در راه است؟ بازار خودرو در آستانه شوک جدید

هم‌زمانی محاصره دریایی ایران و احتمال محدود یا مسدود شدن گذرگاه‌های زمینی، می‌تواند زنجیره تأمین صنعت خودرو را با چالشی جدی روبه‌رو کند. در شرایطی که تهران بر موضع خود درباره تنگه هرمز پافشاری می‌کند و واشینگتن نیز از موضع محاصره دریایی عقب‌نشینی نکرده است، اظهارات فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق، درباره درخواست آمریکا برای بستن بخش عمده گذرگاه‌های مرزی با ایران، نگرانی‌ها درباره آینده بازار خودرو را افزایش داده است.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، فؤاد حسین در گفت‌وگو با شبکه الجزیره اعلام کرده است که آمریکا رسماً از بغداد خواسته تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌جز دو گذرگاه، بسته شوند. بااین‌حال، او نام این دو گذرگاه را اعلام نکرده و همچنین هنوز نمی‌توان از اجرای قطعی این درخواست سخن گفت.

در این میان، اهمیت این اظهارات زمانی بیشتر می‌شود که محدودیت‌های دریایی نیز همچنان ادامه دارد. در چنین شرایطی، احتمال محدود شدن هم‌زمان مسیرهای زمینی و دریایی، مسئله تأمین کالا و قطعات موردنیاز صنایع ایران را به یکی از نگرانی‌های اصلی اقتصاد کشور تبدیل می‌کند. بنابراین باید دید که کدام مرزها می‌توانند جایگزین عراق شوند؟

ترکیه؛ مهم‌ترین مسیر جایگزین

گذرگاه‌های بازرگان، رازی و سرو از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی ایران با اروپا و شبکه تأمین‌کنندگان خارجی هستند. ترکیه به دلیل برخورداری از زیرساخت حمل‌ونقل و ارتباط تجاری با کشورهای اروپایی، می‌تواند نقش مهمی در حفظ جریان ورود قطعات خودرو داشته باشد. بااین‌حال، افزایش حجم مبادلات می‌تواند ظرفیت گمرک‌ها و حمل‌ونقل این کشور را تحت فشار قرار دهد.

ارمنستان؛ مسیر اتصال به روسیه

گذرگاه نوردوز امکان ارتباط ایران با ارمنستان، گرجستان و در ادامه روسیه را فراهم می‌کند. این مسیر از نظر تنوع‌بخشی به شبکه تجاری اهمیت دارد، اما ظرفیت زیرساختی و هزینه حمل، مانع تبدیل سریع آن به جایگزین کامل مسیرهای اصلی خواهد بود.

جمهوری آذربایجان؛ اهمیت آستارا

گذرگاه آستارا و ارتباط ریلی و جاده‌ای با جمهوری آذربایجان، یکی از گزینه‌های مهم در کریدور شمال ـ جنوب است. این مسیر می‌تواند در انتقال کالا از روسیه و کشورهای شمالی نقش داشته باشد؛ هرچند ملاحظات سیاسی باکو همچنان یک ریسک مهم محسوب می‌شود.

ترکمنستان؛ پنجره ورود کالا از آسیای مرکزی و چین

گذرگاه‌های سرخس، لطف‌آباد و اینچه‌برون امکان استفاده از شبکه ریلی و جاده‌ای آسیای مرکزی را فراهم می‌کنند. این مسیرها برای انتقال کالا از چین و کشورهای منطقه اهمیت دارند، اما محدودیت‌های ترانزیتی و هزینه حمل باید در نظر گرفته شود.

خودروسازی؛ قربانی احتمالی محاصره زمینی و دریایی؟

آسیب‌پذیری صنعت خودرو فقط به واردات خودروهای کامل محدود نمی‌شود. تولیدکنندگان داخلی برای ادامه فعالیت به قطعات الکترونیکی، ECU، سنسورها، گیربکس، تجهیزات تخصصی و مواد اولیه وابسته‌اند.

چهار پیامد احتمالی مسدود شدن مرزهای زمینی

در صورت تشدید محدودیت‌های تجاری و مسدود شدن مرزهای زمینی، چهار پیامد قابل پیش‌بینی است:

۱- اختلال در تأمین قطعات حساس و احتمال کاهش یا توقف مقطعی تولید برخی خودروها.

۲- افزایش هزینه واردات خودرو و طولانی‌تر شدن زمان تحویل.

۳- دشوارتر شدن تأمین قطعات یدکی و افزایش هزینه تعمیر و نگهداری.

۴- افزایش انتظارات تورمی و فشار بر قیمت خودروهای صفر و کارکرده.

نکته مهم این است که کمبود یک قطعه الکترونیکی تخصصی می‌تواند به اندازه کمبود چندین قطعه عمومی، تولید یک خودرو را مختل کند.

آیا روسیه می‌تواند مسیر نجات تجارت ایران باشد؟

روسیه یکی از گزینه‌های مهم برای حفظ ارتباط تجاری ایران است. کریدور شمال ـ جنوب، مسیرهای ریلی آسیای مرکزی و ارتباطات دریای خزر می‌توانند در انتقال کالا نقش‌آفرینی کنند.

بااین‌حال، نباید روابط سیاسی تهران و مسکو را به معنای تضمین همکاری اقتصادی در شرایط بحرانی دانست. روسیه منافع مستقلی دارد و احتمالاً حاضر نیست برای حفظ تجارت با ایران، بدون محاسبه هزینه‌ها، روابط خود با آمریکا و سایر شرکای اقتصادی را در معرض خطر قرار دهد.

از سوی دیگر، گزارش‌هایی درباره افزایش نظارت آمریکا بر مسیرهای زمینی و دریای خزر منتشر شده است. بنابراین حتی مسیر شمالی نیز از فشارهای سیاسی و اقتصادی مصون نخواهد بود.

کدام مسیر می‌تواند مانع محاصره کامل بازار خودرو شود؟

در ارزیابی اولیه، ترکیه از نظر زیرساخت و دسترسی به شبکه تأمین‌کنندگان، مهم‌ترین گزینه جایگزین است. ارمنستان و جمهوری آذربایجان می‌توانند مسیرهای مکمل شمالی باشند و ترکمنستان نیز امکان دسترسی به چین و آسیای مرکزی را فراهم می‌کند.

بااین‌حال، هیچ‌یک از این مسیرها به‌تنهایی ظرفیت جایگزینی کامل تجارت دریایی و مرز عراق را ندارند. حتی باز ماندن دو گذرگاه عراقی نیز می‌تواند اهمیت قابل‌توجهی داشته باشد؛ اما تا مشخص شدن نام آن‌ها نمی‌توان درباره ظرفیت واقعی‌شان قضاوت کرد.

آیا صنعت خودرو از محاصره دوگانه عبور می‌کند؟

آنچه صنعت خودرو ایران را تهدید می‌کند، صرفاً بسته شدن چند گذرگاه نیست؛ بلکه احتمال هم‌زمانی سه بحران است: محدودیت ورود کالا، افزایش هزینه لجستیک و دشوار شدن همکاری تأمین‌کنندگان خارجی.

اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، خودروسازان با ریسک اختلال در تولید و بازار خودرو با احتمال کاهش عرضه، افزایش هزینه تأمین و فشار قیمتی مواجه خواهند شد.

در نهایت، پرسش اصلی این است: آیا ایران می‌تواند پیش از تبدیل محدودیت‌های تجاری به بحران تولید، شبکه‌ای چندمسیره و پایدار برای تأمین قطعات خودرو ایجاد کند؟

پاسخ این پرسش نه‌تنها آینده خودروسازی، بلکه ثبات بازار خودرو و قدرت خرید مصرف‌کنندگان را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.