آلودگی هوا، بنزینسوزی و خودروهای فرسوده؛ قتلعام خاموش در سایه حکمرانی ناکارآمد اقتصادی

هر سال با سرد شدن هوا، آلودگی به صدر خبرها بازمیگردد؛ مدارس تعطیل میشوند، شهروندان به ماندن در خانه توصیه میشوند و مسئولان از جلسه، کارگروه و تصمیمهای تازه میگویند. اما پس از فروکش کردن موج آلودگی، مسئله اصلی همچنان سر جای خود باقی است: ناوگانی فرسوده که سوخت بیشتری میسوزاند، آلایندگی بیشتری تولید میکند و هزینه ناکارآمدی سیاستگذاری را از جیب مردم و سلامت آنان میپردازد.
به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، آمارهای منتشرشده از وضعیت وسایل نقلیه فرسوده، میزان مصرف بنزین و حجم آلایندگی آنها، تصویری نگرانکننده از ابعاد این مسئله ارائه میکند.
حدود ۱۴ میلیون وسیله نقلیه فرسوده در کشور وجود دارد؛ از جمله نزدیک به ۱.۹ میلیون خودروی سواری، حدود ۱۱ میلیون موتورسیکلت و بیش از ۱۱۴ هزار وسیله نقلیه سنگین. برآوردها نشان میدهد ناوگان فرسوده سواری و موتورسیکلت سالانه حدود ۲۰.۳ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکند. همچنین به گفته رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم، خودروهای فرسوده حدود ۹ برابر خودروهای نو آلایندگی دارند و نزدیک به دو برابر آنها سوخت مصرف میکنند.
در تهران، طبق اظهارات مسئولان محیط زیست، حدود ۸۰ درصد آلودگی هوا از منابع متحرک ناشی میشود و نزدیک به نیمی از آلودگی به فرسودگی ناوگان حملونقل ارتباط داده شده است. البته خودروهای فرسوده تنها عامل آلودگی نیستند و کیفیت سوخت، صنایع، نیروگاهها و شرایط جوی نیز سهم دارند؛ اما همین ارقام برای نشان دادن بزرگی سهم ناوگان فرسوده کافی است.
پرسش اصلی این است که اگر زیان این خودروها تا این اندازه روشن است، چرا خروج آنها از خیابانها به کندی پیش میرود؟ پاسخ را نمیتوان فقط در بیتوجهی مالکان یا کمبود مراکز اسقاط خلاصه کرد. مسئله در جایی عمیقتر است؛ در اقتصادی که خودروی جایگزین را برای بخش بزرگی از دارندگان خودروهای قدیمی به کالایی دور از دسترس تبدیل کرده است.
برای مالک یک خودروی فرسوده، اسقاط زمانی تصمیمی عملی است که پس از تحویل خودرو بتواند وسیلهای قابل استفاده و متناسب با توان مالی خود تهیه کند. اما وقتی قیمت خودروی صفر از قدرت خرید خانوارها فاصله گرفته، ارزش خودروی فرسوده در برابر هزینه خرید جایگزین ناچیز است و تسهیلات نیز شکاف مالی را پر نمیکند، توصیه به نوسازی بیشتر به یک دستورالعمل روی کاغذ شباهت دارد تا یک امکان واقعی. بسیاری از این خودروها ابزار کار و منبع درآمد خانوادهاند؛ مالک نمیتواند صرفاً به دلیل آلایندگی، دارایی و وسیله امرار معاش خود را کنار بگذارد، بیآنکه جایگزینی در دسترس داشته باشد.
آمار عملکرد نیز فاصله میان ظرفیت و نتیجه را نشان میدهد. از سال ۱۳۸۵ تا اواسط آبان ۱۴۰۵، یعنی طی حدود ۲۰ سال، نزدیک به ۲.۶۷ میلیون وسیله نقلیه اسقاط شده که بیش از ۶۸۰ هزار دستگاه آن به سه سال اخیر مربوط است. در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۴۹ هزار و در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۰۴ هزار و ۴۹۹ دستگاه از رده خارج شدند. این افزایش را باید به رسمیت شناخت، اما در برابر میلیونها وسیله فرسوده کافی نیست. مهمتر آنکه رئیس ستاد نوسازی ناوگان در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرده بود ظرفیت مراکز اسقاط به حدود ۷۰۰ هزار دستگاه در سال میرسد، اما تحقق این ظرفیت به تأمین منابع وابسته است. او همچنین از نیاز به حدود ۲۲ همت منابع مالی افزون بر منابع موجود برای اجرای کامل برنامه نوسازی ناوگان عمومی خبر داده بود. یعنی حتی جایی که ظرفیت و برنامه وجود دارد، پول و سازوکار تأمین آن گره کار است.
تناقض سیاستگذاری زمانی آشکارتر میشود که دولت از یک سو از ناترازی بنزین، هزینه سنگین تأمین سوخت و ضرورت مدیریت مصرف سخن میگوید، اما از سوی دیگر، شرایط اقتصادی بهگونهای پیش رفته که خرید خودروی جایگزین برای بخش بزرگی از مردم به رؤیایی دستنیافتنی تبدیل شده است. نتیجه چنین وضعیتی، تداوم حضور خودروهای پرمصرف و آلاینده در خیابانها و تحمیل هزینهای مضاعف به اقتصاد ملی است؛ هزینهای که هم در قالب مصرف بیرویه منابع انرژی و هم در قالب آسیب به سلامت شهروندان پرداخت میشود.
در این میان، نباید از نقش سیاستهای اقتصادی در شکلگیری این چرخه غافل شد. وقتی قدرت خرید مردم در برابر رشد قیمت خودرو تحلیل میرود، وقتی ارزش دارایی آنها با هزینه جایگزینی تناسب ندارد و وقتی تسهیلات نیز گرهی از مشکلات مالیشان باز نمیکند، نتیجه چیزی جز تداوم فرسودگی ناوگان نیست. اینجا دیگر نمیتوان همه مسئولیت را متوجه مالکی دانست که خودروی قدیمیاش را حفظ کرده است؛ باید پرسید چه سیاستهایی او را در چنین موقعیتی قرار دادهاند.
آلودگی هوا فقط حاصل دود اگزوز نیست؛ حاصل زنجیرهای از تصمیمهای ناتمام، بازار ناکارآمد، قدرت خرید فرسودهشده مردم و سیاستهایی است که هزینه ناکارآمدی خود را به جامعه منتقل کردهاند. خودروی فرسوده در خیابان میماند، بنزین بیشتری میسوزاند و هوای بیشتری را آلوده میکند؛ نه لزوماً چون صاحبش خطر را نمیفهمد، بلکه چون اقتصاد به او امکان خروج از این چرخه را نداده است.
حاصل این وضعیت، بحرانی چندوجهی است: منابع ملی در باک خودروهای فرسوده میسوزد، هوای شهرها آلودهتر میشود، سلامت مردم آسیب میبیند و هزینه این ناکارآمدی به نسلهای آینده منتقل میشود. این همان قتلعام خاموشی است که قربانیانش شهرونداناند؛ قتلی که نه با یک حادثه ناگهانی، بلکه در سایه تصمیمهای ناتمام و حکمرانی ناکارآمد اقتصادی، هر روز تکرار میشود.




سوال اینجاست که اضافه شدن این تعداد اتوبوس و تاکسی برقی دقیقا چه کمکی به هوای تهران کرد؟ آیا این آلودگی واقعا ناشی از خودروهاست یا مشکل صنایع و نیروگاههایی هستن که از سوخت نامناسب استفاده میکنن؟
از بنزینی که موتور خودروها را نابود میکند انتظار هوای پاک داشتن انتظاری بیهوده ست