خودروسازی رقابتپذیر چگونه ساخته میشود؟

صنعت خودرو ایران برای خروج از چرخه هزینههای بالا، تیراژ پایین، وابستگی به واردات و ضعف رقابت، بیش از هر زمان دیگری به بازنگری در ساختار تولید نیاز دارد. اما نسخه نجات این صنعت را نباید در ادغام اجباری خودروسازان و محدود کردن تعداد بازیگران جستوجو کرد. تیراژ اقتصادی یک ضرورت صنعتی است، حضور بخش خصوصی میتواند موتور تغییر باشد و عبور از مونتاژ به تولید قطعات اصلی، مسیر شکلگیری ظرفیت واقعی را هموار میکند؛ مشروط بر آنکه همه این تحولات در بستری رقابتی اتفاق بیفتد، نه در سایه انحصار.
به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، اقتصادی نبودن تولید در تیراژ پایین، یکی از چالشهای ریشهای صنعت خودرو ایران است. زمانی که ظرفیت تولید یک محصول به اندازه کافی بالا نباشد، هزینههای ثابت طراحی، مهندسی، قالبسازی، تجهیز خطوط و توسعه محصول روی تعداد محدودی خودرو سرشکن میشود و در نهایت، هزینه تمامشده افزایش مییابد. از همین رو، رسیدن به تیراژ اقتصادی برای کاهش هزینه تولید و افزایش توان رقابت ضروری است.
در برخی برآوردها، تیراژ سالانه حدود ۱۰۰ هزار دستگاه میتواند برای شماری از محصولات، مبنایی قابل بررسی باشد؛ اما نمیتوان این عدد را نسخهای یکسان برای تمام خودروها و شرکتها دانست. نوع محصول، فناوری بهکاررفته، سطح داخلیسازی، اندازه بازار و ساختار هزینه، همگی در تعیین نقطه اقتصادی تولید مؤثرند. بنابراین، مسئله اصلی رسیدن به مقیاس متناسب با هر محصول است، نه صرفاً بزرگ کردن آمار تولید.
ادغام؛ راهحل قطعی یا خطر تمرکز؟
وقتی صحبت از افزایش تیراژ و کاهش هزینهها به میان میآید، ادغام خودروسازان یکی از گزینههای مطرح است. ترکیب ظرفیتهای تولیدی و مدیریتی میتواند در شرایطی به کاهش هزینههای موازی و استفاده بهتر از امکانات منجر شود؛ اما ادغام بهتنهایی تضمینکننده بهرهوری نیست. اگر ساختار مدیریتی اصلاح نشود، فناوری ارتقا پیدا نکند و نظام تأمین و تولید کارآمدتر نشود، بزرگتر شدن یک مجموعه لزوماً به معنای اقتصادیتر شدن آن نخواهد بود.
از سوی دیگر، کاهش تعداد بازیگران بازار میتواند قدرت انتخاب مصرفکننده را محدود و زمینه تمرکز بازار را فراهم کند. باید میان ادغام بنگاهها و تبانی بنگاههای مستقل نیز تفاوت قائل شد؛ این دو مفهوم یکسان نیستند، اما هر دو در صورت نبود نظارت مؤثر میتوانند به تضعیف رقابت منجر شوند. سیاست صنعتی نباید صرفه مقیاس را بهانهای برای حذف رقبا قرار دهد.
بخش خصوصی؛ از تغییر بازار تا ایجاد ظرفیت صنعتی
ورود بخش خصوصی به صنعت خودرو، معادلات این بازار را در زمینه تنوع محصول، شیوه عرضه و شکلگیری رقابت تغییر داده است. بخشی از شرکتهای خصوصی فعالیت خود را با واردات یا مونتاژ آغاز کردهاند و برخی نیز بهتدریج به سمت توسعه خطوط تولید، افزایش ساخت داخل و ایجاد ظرفیتهای صنعتی حرکت کردهاند. البته نمیتوان عملکرد همه این شرکتها را یکسان ارزیابی کرد؛ میزان سرمایهگذاری، عمق فعالیت تولیدی و برنامه توسعه هر مجموعه متفاوت است.
اهمیت بخش خصوصی زمانی آشکار میشود که رقابت از سطح عرضه محصول فراتر برود و به سرمایهگذاری در فناوری، توسعه محصول، ارتقای کیفیت و توانمندسازی زنجیره تأمین برسد. حضور شرکتهای متعدد، زمانی برای صنعت ارزشمند است که به شکلگیری توان تولیدی واقعی و افزایش قدرت انتخاب مشتری منجر شود.
عبور از مونتاژ؛ معیار واقعی پیشرفت
مونتاژ خودرو میتواند نقطه آغاز ورود یک شرکت به صنعت باشد، اما نباید مقصد نهایی آن تلقی شود. تولید قطعات اصلی، توسعه قوای محرکه، ساخت مجموعههای پیچیده، طراحی و مهندسی و تربیت نیروی متخصص، حلقههایی هستند که یک فعالیت مونتاژی را به ظرفیت صنعتی پایدار تبدیل میکنند.
در این مسیر، اعلام درصد داخلیسازی یا راهاندازی یک خط تولید بهتنهایی برای اثبات پیشرفت کافی نیست. باید مشخص شود چه میزان از ارزش افزوده واقعاً در داخل ایجاد میشود، قطعات تا چه اندازه پیچیدگی فنی دارند، کیفیت و تیراژ تولید چقدر پایدار است و آیا دانش طراحی و مهندسی نیز در داخل توسعه پیدا میکند یا خیر. هدف باید عبور از وابستگی صرف به واردات قطعات و حرکت به سمت شکلگیری زنجیره تأمین توانمند باشد.
آینده؛ همکاری صنعتی، رقابت تجاری
راه رسیدن به تیراژ اقتصادی الزاماً از ادغام مالکیت و حذف شرکتها نمیگذرد. خودروسازان میتوانند در حوزههایی مانند توسعه پلتفرم مشترک، خرید مواد اولیه و قطعات، تحقیق و توسعه، استانداردسازی و ایجاد زیرساختهای مشترک همکاری کنند، اما در عرضه محصول، قیمتگذاری، کیفیت و خدمات پس از فروش، رقیب یکدیگر باقی بمانند. چنین الگویی امکان بهرهگیری از صرفه مقیاس را فراهم میکند، بیآنکه استقلال بنگاهها و حق انتخاب مشتری از میان برود.
صنعت خودرو ایران برای آینده به بنگاههایی نیاز دارد که بتوانند اقتصادی تولید کنند، فناوری را توسعه دهند، زنجیره تأمین توانمند بسازند و در برابر مشتری پاسخگو باشند. تیراژ اقتصادی، ادغام، حضور بخش خصوصی و داخلیسازی، هرکدام تنها زمانی ارزشمندند که در خدمت این هدف قرار گیرند. بزرگتر شدن خودروسازان لزوماً به معنای قدرتمندتر شدن صنعت نیست؛ قدرت واقعی زمانی شکل میگیرد که تولید اقتصادی با رقابت سالم همراه شود. نجات خودروسازی از مسیر حذف رقابت نمیگذرد؛ از مسیر ساختن توان رقابت میگذرد.




تا زمانی که واردات خودرو با تعرفه کمتر از پنج درصد آزاد نشه ورود بخش خصوصی هم باعث بهبود وضعیت خودروسازان داخلی نمیشود.