نقش حاکمیت در شدت گرفتن آلودگی هوا؛ فراموشی مسئولیت اصلی حکمرانی

آلودگی هوا در ایران دیگر یک معضل فصلی یا صرفاً زیستمحیطی نیست؛ این پدیده به بحرانی مزمن تبدیل شده که هر سال با آغاز فصل سرما بیش از پیش شدت میگیرد و زندگی میلیونها شهروند را تحت تأثیر قرار میدهد. در این میان، نقش حاکمیت در شدت گرفتن آلودگی هوا چیست؟ آیا میتوان این وضعیت تکراری را ناشی از فراموشی مسئولیت اصلی حکمرانی دانست؟
به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، هر بار که آلودگی هوا شدت مییابد، مسئولان سراغ یک راهکار کلیشهای، تکراری و متأسفانه ناکارآمد میروند؛ اجرای طرح ترافیک از درِ منازل یا تعطیلی مدارس و ادارات. هشدارهای بهداشتی و توصیه به خانهنشینی نیز به بخشی تکراری از مدیریت این بحران تبدیل شدهاند؛ اما پرسش اساسی این است که چرا با وجود سالها هشدار و تصویب قوانین متعدد، همچنان شاهد تشدید آلودگی هوا هستیم؟ پاسخ را باید علاوه بر عوامل طبیعی و رفتار شهروندان، در نوع حکمرانی، سیاستگذاریها و عملکرد دستگاههای مسئول جستوجو کرد.
به نظر میرسد نخستین مسئله، فاصله میان قانونگذاری و اجرای قانون است. قانون هوای پاک با هدف کنترل منابع آلاینده و تعیین وظایف دستگاههای مختلف تصویب شد، اما اجرای ناقص تکالیف آن نشان میدهد که مشکل صرفاً کمبود قانون نیست؛ بلکه اراده اجرایی، نظارت مؤثر و پاسخگویی نیز با ضعف جدی مواجه هستند. وقتی دستگاههای مسئول در انجام وظایف خود ناکام میمانند و هزینهای متناسب با این ناکامی نمیپردازند، طبیعی است که بحران همچنان ادامه پیدا کند.
از سوی دیگر، سیاستهای اقتصادی و صنعتی نیز در تشدید آلودگی هوا سهم دارند. تداوم فعالیت صنایع آلاینده، استفاده از سوختهای نامناسب در نیروگاهها و واحدهای صنعتی و ضعف در نوسازی فناوریهای تولید، نشان میدهد که در بسیاری از موارد، ملاحظات اقتصادی کوتاهمدت بر سلامت عمومی اولویت پیدا کردهاند. نمیتوان از یک سو درباره حق شهروندان برای برخورداری از هوای پاک سخن گفت و از سوی دیگر، در برابر منابع اصلی تولید آلایندهها نظارت و برخورد مؤثری نداشت.
حوزه حملونقل نیز نمونه روشنی از پیامدهای سیاستگذاری ناکارآمد است. فرسودگی ناوگان حملونقل عمومی، توسعه ناکافی مترو و اتوبوس، وابستگی شهرها به خودروهای شخصی، سوخت نامناسب و تداوم تولید خودروهای کمبازده و آلاینده، همگی به افزایش انتشار آلایندهها دامن زدهاند. شهروندی که از حملونقل عمومی کارآمد و در دسترس برخوردار نیست، عملاً به استفاده از خودروی شخصی سوق داده میشود؛ بنابراین، نمیتوان تمام مسئولیت آلودگی ناشی از تردد خودروها را متوجه مردم دانست.
در کنار این موارد، گسترش نامتوازن شهرها، تخریب فضاهای سبز، تمرکز فعالیتهای اقتصادی در کلانشهرها و ضعف در مدیریت پسماند نیز از پیامدهای تصمیمهای مدیریتی و توسعهای هستند. این مسائل نشان میدهند که آلودگی هوا پدیدهای مستقل از سایر حوزههای حکمرانی نیست، بلکه حاصل مجموعهای از تصمیمهای بههمپیوسته است.
واقعیت این است که تبدیل اجرای طرح زوج و فرد و طرح ترافیک، در کنار تعطیلی مدارس و ادارات، به راهکار اصلی مواجهه با آلودگی هوا، بیش از آنکه نشانه مدیریت بحران باشد، بیانگر ناتوانی در حل ریشهای آن است. تعطیلی ممکن است برای مدتی از میزان مواجهه شهروندان با آلایندهها بکاهد، اما منبع آلودگی را از بین نمیبرد. مسئله اصلی این است که حاکمیت باید از مدیریت روزهای آلوده به مدیریت منابع آلودگی حرکت کند. هوای پاک امتیاز یا مطالبهای فرعی نیست؛ حق عمومی شهروندان است و تحقق آن مستلزم سیاستگذاری مسئولانه، اجرای قانون، نظارت شفاف و پاسخگویی مدیران است. تا زمانی که هزینه تصمیمهای غلط و ترک فعلهای مدیریتی به جامعه تحمیل شود، آلودگی هوا نیز همچنان قربانیان خود را خواهد گرفت.




دیدگاه ها