شرایط و جزئیات مشوق ۵.۵ میلیارد تومانی نوسازی کشنده‌های فرسوده

دولت برای خروج بیش از ۳۰ هزار کشنده فرسوده، ۲۴ گواهی اسقاط معادل ۵.۵ میلیارد تومان در نظر گرفته است. در این مقاله آورده نقدی مورد نیاز و ارزش اقتصادی این طرح را زیر ذره‌بین برده‌ایم.

بازار حمل‌ و نقل جاده‌ای کشور سال‌هاست با چالشی به نام فرسودگی ناوگان دست‌ و پنجه نرم می‌کند. در این میان کشنده‌های با عمر بالای ۵۰ سال که روزگاری ستون فقرات ترانزیت و جابه‌جایی بار کشور بودند، امروز به سیاه‌چاله‌ای برای مصرف سوخت سرسام‌آور، هزینه‌های نجومی تعمیرات و آلایندگی خطرناک تبدیل شده‌اند. 

دولت در جدیدترین برنامه خود برای نوسازی ناوگان سنگین، بسته‌ای از مشوق‌های مالی و گواهی‌های اسقاط را در نظر گرفته است که ابعاد آن پرسش‌های زیادی را برای رانندگان و مالکان این خودروها ایجاد کرده است. در این مقاله به بررسی دقیق اعداد، ارقام، میزان آورده نقدی و توجیه اقتصادی طرح اسقاط و تعویض کشنده‌های فرسوده می‌پردازیم.

بسته حمایتی ۵.۵ میلیارد تومانی؛ گواهی اسقاط یا وام؟

نخستین و مهمترین نکته‌ای که در خصوص طرح جدید نوسازی کشنده‌های فرسوده باید روشن شود، ماهیت عدد ۵.۵ میلیارد تومان است. بر خلاف تصور عموم این مبلغ وام بانکی نیست، بلکه ارزش تقریبی ۲۴ فقره گواهی اسقاط است که به ازای اسقاط هر کشنده فرسوده بالای ۵۰ سال به مالک تعلق می‌گیرد.

علاوه بر این گواهی‌ها، ایدرو و وزارت راه و شهرسازی یارانه صرفه‌جویی سوخت متناسب با میزان پیمایش خودرو را نیز پیش‌بینی کرده‌اند که رقمی بین ۲,۰۰۰ تا ۲۰,۰۰۰ دلار برآورد می‌شود. با این تفاصیل، دولت مستقیماً پول نقد یا وام بانکی کلان با سود مشخص برای خرید کشنده پرداخت نمی‌کند بلکه دارایی حاصل از اسقاط خودرو را به عنوان ارزش افزوده در اختیار مالک قرار می‌دهد.

ارزان‌ترین کشنده صفر کیلومتر بازار چقدر قیمت دارد؟

برای اینکه حساب کنیم مالک پس از دریافت گواهی‌های اسقاط چقدر باید از جیب هزینه کند، باید به قیمت روز کشنده‌های صفر کیلومتر (اغلب مدل‌های مونتاژ داخل چینی یا کشنده‌های اقتصادی استاندارد) نگاهی بیندازیم.

در حال حاضر، قیمت کشنده‌های اقتصادی موجود در بازار و کارخانه از محدوده ۷.۵ تا ۸ میلیارد تومان آغاز شده و در مدل‌های اروپایی یا رده‌بالا به بیش از ۱۵ میلیارد تومان می‌رسد. اگر کف قیمت بازار (حدود ۷.۵ میلیارد تومان) را مبنای محاسبات قرار دهیم، معادله مالی طرح به شکل زیر در خواهد آمد:

ارزش گواهی‌های اسقاط: حدود ۵.۵ میلیارد تومان

قیمت پایه کشنده صفر کیلومتر: حدود ۷.۵ میلیارد تومان

کسر بودجه اولیه مالک: حدود ۲ میلیارد تومان (پیش از اعمال یارانه ارزی سوخت)

مالک چقدر آورده نقدی نیاز دارد و آیا وام بانکی وجود دارد؟

همان‌طور که محاسبات نشان می‌دهد، یک مالک کشنده فرسوده پس از تحویل خودرو به مراکز اسقاط و دریافت ارزش گواهی‌ها، برای خرید یک کشنده صفر کیلومتر استاندارد همچنان به حداقل ۲ میلیارد تومان آورده نقدی یا تسهیلات بانکی نیاز دارد.

چالش اصلی اینجاست که برخلاف خودروهای سبک و وانت‌ها (که وام‌های بانکی خرد با نرخ سود و اقساط مشخص دارند)، برای خرید کشنده‌های سنگین تسهیلات بانکی سراسری و همگانی با نرخ ترجیحی مشخص اعلام نشده است. مالکان برای تأمین این ۲ میلیارد تومان کسری، یا باید به سراغ لیزینگ‌های شرکتی با سودهای تجاری بروند یا نقدینگی شخصی خود را وارد میدان کنند؛ هرچند دریافت یارانه ارزی سوخت (تا ۲۰ هزار دلار) می‌تواند بخشی از این فاصله را پر کند اما فرآیند تخصیص و نقد کردن آن زمان‌بر است.

مقایسه اقتصادی: آیا تعویض کشنده ۵۰ ساله می‌ارزید؟

برای پاسخ به این پرسش که آیا اسقاط یک کشنده فرسوده و ورود به این طرح توجیه دارد یا خیر، باید شرایط را از دو منظر بررسی کرد:

زیان پنهان نگهداری خودروی ۵۰ ساله: نگهداری کشنده‌های پیر (مانند مدل‌های قدیمی ماک، بنز مایلر یا اسکانیاهای کارکرده) در سال‌های اخیر به دلیل کمیاب شدن قطعات اصلی، هزینه‌های سرسام‌آور تعمیر موتور و گیربکس و مصرف سوخت بالای ۵۰ لیتر در صد کیلومتر، عملاً مالکان را وارد فاز زیان‌دهی کرده است. بسیاری از این کامیون‌ها درآمد روزانه خود را صرف هزینه‌های تعمیرگاهی می‌کنند.

سد نقد شوندگی و بوروکراسی: بزرگترین ریسک طرح نه در اصل آن، بلکه در چالش‌های نقد کردن گواهی‌های اسقاط و توقف‌های مکرر سامانه‌های ثبت‌ نام به دلیل محدودیت‌های ارزی و سهمیه‌ای نهفته است. اگر مالک بتواند گواهی‌ها را به سرعت به نقدینگی تبدیل کند، با توجه به درآمدزایی بالای یک کشنده سالم در جاده‌ها، آوردن ۲ میلیارد تومان سرمایه جدید کاملاً منطقی و اقتصادی به نظر می‌رسد.

نتیجه‌ گیری؛ آیا دولت می‌تواند جاده‌ها را نوسازی کند؟

طرح مشوق ۵.۵ میلیارد تومانی اسقاط کشنده‌های فرسوده گامی رو به جلو برای نجات صنعت حمل‌ و نقل جاده‌ای و کاهش آلایندگی است اما موفقیت قطعی آن به شفافیت در فرآیند نقد کردن گواهی‌های اسقاط و ارائه تسهیلات بانکی پشتیبان بستگی دارد. برای راننده‌ای که روزگارش با تعمیرگاه گره خورده، خروج از این چرخه یک ضرورت حیاتی است، مشروط بر اینکه وعده‌های کاغذی وزارت صمت رنگ واقعیت به خود بگیرند و به جاده برسند.