پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

تغییرات نرخ بنزین از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۵؛ از یک تومان تا 130 هزار تومان

قیمت بنزین در ۴۷ سال گذشته از لیتری یک تومان به ساختار پنج‌نرخی (با احتساب بنزین سوپر) رسیده است و حالا به نظر می‌رسد نرخ چهارم نیز در سال جاری قطعی باشد؛ تصمیمی که می‌تواند معادلات سوخت، تورم و سفره مردم را وارد مرحله تازه‌ای کند.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، سال ۱۳۵۷ قیمت هر لیتر بنزین در ایران تنها ۱۰ ریال، معادل یک تومان، بود. این نرخ در سال ۱۳۵۹ به ۳۰ ریال رسید و برای چند سال در همین محدوده باقی ماند. دهه ۷۰ اما آغاز روند افزایش‌های متوالی بود؛ ۱۰۰ ریال در سال ۱۳۷۴، ۱۳۰ ریال در ۱۳۷۵، ۱۶۰ ریال در ۱۳۷۶، ۲۰۰ ریال در ۱۳۷۷ و ۳۵۰ ریال در ۱۳۷۸.

در سال‌های ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ نیز نرخ بنزین به حدود ۳۸۵ و ۴۵۰ ریال رسید. این روند نشان می‌داد دولت به‌تدریج از قیمت‌گذاری کاملاً یارانه‌ای فاصله می‌گیرد، اما هنوز خبری از اصلاح ساختاری در سمت مصرف نبود.

سهمیه‌بندی؛ شروع عصر بنزین چندقیمتی

سال ۱۳۸۶ نقطه عطف دیگری بود. سهمیه‌بندی بنزین و کارت هوشمند سوخت وارد اقتصاد ایران شد تا دولت بتواند هم مصرف را کنترل کند و هم یارانه سوخت را مدیریت کند.

در سال ۱۳۸۷ نرخ آزاد بنزین معمولی به ۴۰۰ تومان رسید و بعد از اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها، مسیر افزایش قیمت ادامه پیدا کرد.

سرانجام در سال ۱۳۹۴ بنزین به نرخ ۱۰۰۰ تومان رسید؛ نرخی که چند سال ثابت ماند، اما تورم و کاهش ارزش پول ملی عملاً ارزش واقعی آن را به‌شدت کاهش داد.

آبان ۹۸؛ جهش ۱۰۰ درصدی نرخ آزاد

در آبان ۱۳۹۸ دولت بنزین را وارد مرحله تازه‌ای کرد. نرخ سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان و نرخ آزاد ۳۰۰۰ تومان تعیین شد.

این تصمیم نشان داد دولت همچنان به‌جای اصلاح تدریجی و همه‌جانبه اقتصاد سوخت، به مدل چندنرخی تکیه دارد؛ مدلی که اگرچه امکان مدیریت مصرف را فراهم می‌کند، اما همزمان زمینه ایجاد رانت، تفاوت قیمت، انتقال سهمیه و پیچیده‌تر شدن نظام توزیع را نیز افزایش می‌دهد.

۱۴۰۴؛ نرخ سوم وارد میدان شد

در سال ۱۴۰۴ نرخ ۵۰۰۰ تومانی به ساختار قیمت بنزین اضافه شد تا مصرف خارج از سهمیه‌های اصلی با قیمت بالاتری محاسبه شود.

به این ترتیب، بنزین عملاً سه نرخ پیدا کرد: ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ تومان.

اما ماجرا در سال ۱۴۰۵ یک مرحله دیگر جلو رفت.

بنزین با نرخ چهارم

در ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، نرخ چهارم بنزین ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان به‌صورت پایلوت در استان کرمان اعلام شد؛ عددی که فاصله آن با نرخ ۵۰۰۰ تومانی، نه یک شکاف قیمتی معمول، بلکه یک فاصله نجومی است.

اگر نرخ چهارم ۸۷۲۰۰ تومان در نهایت به‌عنوان یک مدل سیاست‌گذاری تثبیت شود، نسبت آن با نرخ ۵۰۰۰ تومانی بیش از ۱۷ برابر خواهد بود.

این اتفاق را نمی‌توان صرفاً یک تغییر فنی در نظام سوخت دانست. نرخ چهارم می‌تواند آغاز آزمونی باشد که نتیجه آن برای کل اقتصاد ایران اهمیت دارد، زیرا هرگونه تغییر محسوس در هزینه سوخت، دیر یا زود خود را در حمل‌ونقل، کرایه‌ها، لجستیک، خدمات و قیمت کالاها نشان خواهد داد. البته در حال حاضر اجرای طرح بنزین چهارم متوقف شده است.

تغییرات قیمت بنزین از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۵

یارانه‌ای که عادلانه توزیع نمی‌شود

مسئله اصلی اما فقط افزایش قیمت نیست. سال‌هاست یارانه بنزین به‌صورت عمده به مصرف تعلق می‌گیرد، نه به افراد.

کسی که چند خودرو دارد یا با خودروی پرمصرف روزانه صدها کیلومتر رانندگی می‌کند، طبیعتاً از یارانه بیش‌تری برخوردار می‌شود؛ در حالی که، فردی که خودرویی ندارد یا از حمل‌ونقل عمومی استفاده می‌کند، سهم بسیار کم‌تری از این یارانه می‌برد.

این یعنی ساختار فعلی، در عمل بخشی از یارانه انرژی را به سمت مصرف‌کنندگان پرمصرف‌تر هدایت می‌کند؛ در حالی که، اصلاح این ساختار نیازمند تصمیمی دقیق، تدریجی و شفاف است.

بنزین با اقتصاد و سفره مردم چه خواهد کرد؟

در این شرایط اما پرسش این است که بنزین با اقتصاد و سفره مردم چه خواهد کرد؟ اقتصاد ایران با تورم، کاهش قدرت خرید و فشار هزینه‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کند. در چنین شرایطی، افزایش یا حتا ایجاد یک نرخ جدید برای بنزین نمی‌تواند بدون پیامد اقتصادی باشد.

از سوی دیگر، تأخیر در تصمیم‌گیری و نبود یک نقشه روشن برای آینده قیمت سوخت، خود به عاملی برای افزایش نااطمینانی تبدیل شده است. فعال اقتصادی نمی‌داند هزینه حمل‌ونقل فردا چه‌قدر خواهد بود و مصرف‌کننده نیز نمی‌داند نرخ چهارم پایان ماجراست یا مقدمه‌ای برای نرخ‌های بالاتر.

دولت اگر قرار است یارانه بنزین را اصلاح کند، باید صریح بگوید هدف چیست، منابع حاصل کجا هزینه خواهد شد و برای جلوگیری از اثرات تورمی چه برنامه‌ای دارد.

در غیر این صورت، ممکن است سیاستی که با هدف اصلاح اقتصاد سوخت آغاز شده، در نهایت به افزایش هزینه سیاسی اجتماعی ختم شود.

از بنزین یک‌تومانی ۱۳۵۷ تا بنزین ۸۷۲۰۰ تومانی ۱۴۰۵، قیمت تغییر کرده است، اما مسئله مصرف و عدالت در توزیع یارانه همچنان پابرجاست. حالا باید دید بنزین چهار نرخی با اقتصاد کشور و سفره مردم چه خواهد کرد؛ پرسشی که هنوز پاسخ روشنی برای آن وجود ندارد.