پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

بازار خودرو زیر سایه کمبود عرضه؛ منتظر افزایش قیمت باشیم؟

بازار خودرو در هفته‌های اخیر برخلاف انتظار، واکنش تندی به افزایش نرخ دلار نشان نداده است. این سکوت اما به معنای سلامت بازار نیست، بلکه بیش‌تر نشانه رکودی است که از کاهش قدرت خرید مردم می‌آید. در سمت عرضه، بازار امروز ایران بسیار کوچک‌تر از سال‌های اوج است؛ تولید از رکوردهای بالای یک‌ونیم میلیون دستگاهی فاصله گرفته است و واردات نیز با وجود آزادسازی‌های نسبی، هنوز نمی‌تواند خلأ بازار را پر کند. بنابراین پرسش اصلی این نیست که چرا خودرو دوباره گران نشده؛ پرسش مهم‌تر این است که بازار با این سطح پایین عرضه، تا چه زمانی می‌تواند در برابر دلار مقاومت کند؟

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، بازار خودرو ایران در ظاهر آرام است، اما زیر این آرامش، تعادلی شکننده شکل گرفته است. از یک سو، نرخ ارز بالا رفته و هزینه جایگزینی خودرو را افزایش داده است، از سوی دیگر، قدرت خرید خانوارها آن‌قدر پایین آمده که تقاضای واقعی در بازار سرکوب شده است. نتیجه، بازاری است که نه رونق دارد و نه ارزان می‌شود؛ بازاری که در رکود حرکت می‌کند و هر زمان فشار ارزی، انتظارات تورمی یا کاهش عرضه جدی‌تر شود، دوباره ظرفیت رشد قیمت پیدا می‌کند.

برای فهم وضعیت امروز باید به گذشته نگاه کرد. در سال ۱۳۹۰ تولید انواع خودرو در کشور به بیش از یک میلیون و ۶۴۱ هزار دستگاه رسید؛ آماری که نشان می‌دهد صنعت خودرو ایران در آن دوره در مقیاسی بسیار بالاتر از امروز فعالیت می‌کرد. در همان سال، تولید خودروهای سواری نیز بیش از یک میلیون و ۴۱۲ هزار دستگاه اعلام شده بود. این عددها وقتی در کنار وضعیت فعلی قرار می‌گیرند، یک واقعیت مهم را نشان می‌دهند؛ بازار امروز ایران از نظر عرضه، کوچک‌تر، محدودتر و آسیب‌پذیرتر از بازاری است که ۱۵ سال پیش وجود داشت.

بازار کوچک‌تر از گذشته شده است

در سال‌های اوج، بازار خودرو ایران هم از مسیر تولید داخلی تغذیه می‌شد و هم از مسیر واردات. اگرچه واردات هیچ‌وقت سهم غالب بازار را نداشت، اما حضور خودروهای وارداتی به تنظیم انتظارات، تنوع عرضه و فشار رقابتی بر بازار کمک می‌کرد. سال ۱۳۹۵، یعنی دوره‌ای که فضای پسابرجام بخشی از محدودیت‌های تجاری را کاهش داده بود، از سال‌های مهم صنعت خودرو ایران محسوب می‌شود. در آن دوره تولید خودرو در کشور به محدوده بالای یک‌ونیم میلیون دستگاه رسید و واردات نیز به سطح قابل توجهی نزدیک شد. گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای از آن سال نشان می‌دهند که واردات خودرو و قطعات منفصله در سال ۱۳۹۵ سهم قابل توجهی در تجارت خارجی کشور داشت و واردات خودروهای سواری در رتبه‌های بالای واردات قرار گرفته بود.

اما امروز این تصویر کاملاً تغییر کرده است. براساس آمارهای نهایی منتشرشده درباره تولید سال ۱۴۰۴، کل تولید انواع خودرو در کشور به حدود یک میلیون و ۵۸ هزار دستگاه رسیده است که نسبت به سال قبل از آن کاهش نزدیک به ۱۹.۴ درصدی را نشان می‌دهد. حتا اگر این عدد را با احتیاط و با در نظر گرفتن همه انواع خودرو بسنجیم، فاصله آن با رکوردهای تاریخی صنعت خودرو کاملاً محسوس است. در واردات نیز آمارهای گمرکی نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۴ مجموعاً ۶۷ هزار و ۳ دستگاه خودرو به ارزش حدود ۱.۵۳۸ میلیارد یورو وارد کشور شده است؛ عددی که نسبت به سال‌های ممنوعیت واردات رشد محسوب می‌شود، اما برای بازاری با این حجم تقاضای انباشته، همچنان محدود است.

به بیان ساده، بازار خودرو ایران امروز با ترکیبی از تولید کم‌تر، واردات محدودتر، تنوع پایین‌تر و هزینه جایگزینی بالاتر مواجه است. این یعنی عرضه واقعی، به‌خصوص در بخش خودروهای پرتقاضا، با نیاز طبیعی بازار فاصله دارد.

چرا بازار با دلار حرکت نکرد؟

پرسش مهم این روزها همین است؛ وقتی دلار بالا رفته، چرا خودرو به همان سرعت واکنش نشان نداده است؟

پاسخ را باید در سمت تقاضا جست‌وجو کرد. بازار خودرو در ایران سال‌ها یکی از پناهگاه‌های سرمایه‌ای مردم بود. هر زمان نرخ ارز بالا می‌رفت، بخشی از نقدینگی برای حفظ ارزش پول وارد بازار خودرو می‌شد، اما امروز شرایط فرق کرده است. قیمت خودروها آن‌قدر از درآمد خانوار فاصله گرفته که حتا تقاضای سرمایه‌ای نیز دیگر مانند گذشته قدرت حرکت ندارد. بسیاری از خریداران واقعی از بازار خارج شده‌اند و خریداران سرمایه‌ای نیز با احتیاط بیش‌تری رفتار می‌کنند.

در چنین شرایطی، بازار به جای جهش فوری، وارد دوره تعویق می‌شود. فروشنده قیمت را پایین نمی‌آورد، چون می‌داند هزینه جایگزینی خودرو بالا رفته است. خریدار هم جلو نمی‌آید، چون توان خرید ندارد یا منتظر روشن شدن مسیر دلار و سیاست‌گذاری است. نتیجه، رکودی است که در آن قیمت‌ها ظاهراً آرام‌اند، اما معاملات نیز کم‌رمق است.

این همان نقطه‌ای است که نباید با ثبات واقعی اشتباه گرفته شود. ثبات واقعی زمانی شکل می‌گیرد که عرضه کافی، تقاضای متعادل، رقابت سالم و چشم‌انداز اقتصادی قابل پیش‌بینی وجود داشته باشد، اما آرامش امروز بازار خودرو بیش‌تر حاصل فقر تقاضاست، نه وفور عرضه.

عرضه کم، تقاضای ضعیف؛ تعادل خطرناک بازار

بازار خودرو اکنون در یک تعادل عجیب قرار گرفته است. عرضه پایین آمده، اما تقاضا هم به دلیل کاهش قدرت خرید پایین مانده است. در ظاهر، این دو عامل یکدیگر را خنثا کرده‌اند و همین باعث شده است بازار در کوتاه‌مدت نسبت به رشد دلار واکنش محدودتری نشان دهد، اما این تعادل بسیار شکننده است.

اگر نرخ ارز در سطح جدید تثبیت شود، اگر تولید داخلی به دلیل کمبود قطعه، مشکل نقدینگی یا محدودیت‌های ارزی کاهش بیش‌تری پیدا کند، اگر واردات کند شود یا اگر انتظارات تورمی دوباره فعال شود، همین بازار کم‌رمق می‌تواند به سرعت وارد فاز رشد قیمت شود، زیرا موجودی بازار آن‌قدر بالا نیست که بتواند شوک‌های جدید را جذب کند.

به همین دلیل احتمالاً بازار خودرو تا پایان سال با فاصله‌ای از دلار حرکت خواهد کرد. یعنی ممکن است در برخی ماه‌ها از رشد ارز عقب بماند، همان‌طور که در سال گذشته نیز در مقاطعی چنین رفتاری دیده شد، اما در نهایت وقتی هزینه جایگزینی بالا بماند، خودرو نیز مسیر تعدیل خود را پیدا می‌کند. این تعدیل الزاماً به شکل جهش ناگهانی نیست، اما می‌تواند به صورت رشد مرحله‌ای، آرام و پیوسته در قیمت‌ها ظاهر شود.

چشم‌انداز تا پایان سال؛ رشد با تأخیر

با توجه به شرایط فعلی، سناریوی محتمل برای بازار خودرو تا پایان سال، رشد تدریجی و با تأخیر نسبت به دلار است. یعنی خودرو احتمالاً مثل برخی دوره‌های گذشته دقیقاً هم‌زمان با دلار حرکت نمی‌کند و ممکن است در بعضی ماه‌ها عقب بماند، اما اگر دلار در سطوح بالاتر تثبیت شود، بازار خودرو نیز دیر یا زود خود را با آن هماهنگ خواهد کرد.

دلیل این عقب‌ماندگی، ضعف تقاضاست. دلیل جبران بعدی، کمبود عرضه و افزایش هزینه جایگزینی است. این دو نیرو در ماه‌های آینده مسیر بازار را تعیین می‌کنند. اگر قدرت خرید مردم همچنان پایین بماند، رشد قیمت‌ها می‌تواند آهسته‌تر و فرسایشی‌تر باشد. اما اگر هر نوع شوک جدید در عرضه یا ارز رخ دهد، همین بازار کم‌معامله می‌تواند دوباره وارد فاز افزایش سریع‌تر شود.

در این میان، خودروهای وارداتی و مونتاژی بیش از خودروهای داخلی به نرخ ارز حساس‌اند، زیرا هزینه جایگزینی آن‌ها مستقیم‌تر با دلار و یورو گره خورده است. خودروهای داخلی نیز اگرچه با قیمت‌گذاری و سیاست‌های دولتی کنترل می‌شوند، اما در نهایت از مسیر قطعه، مواد اولیه، دستمزد، انرژی، انتظارات تورمی و قیمت بازار آزاد تحت تأثیر قرار می‌گیرند.

بر این اساس می‌توان گفت بازار خودرو امروز با یک تناقض بزرگ روبه‌روست؛ عرضه نسبت به سال‌های اوج به‌طور محسوس کاهش یافته، اما تقاضا نیز به دلیل افت قدرت خرید مردم ضعیف شده است. همین تناقض باعث شده است بازار فعلاً نسبت به رشد دلار واکنش محدودتری نشان دهد، اما این وضعیت را نباید به معنای ثبات پایدار دانست.

بازاری که تولید آن از ظرفیت‌های تاریخی فاصله گرفته، واردات آن محدود است، قدرت خرید آن فرسوده شده و قیمت‌هایش به نرخ ارز وابسته است، نمی‌تواند برای مدت طولانی آرام بماند. در چنین بازاری، قیمت‌ها شاید مدتی عقب بمانند، اما اگر متغیرهای اصلی تغییر نکنند، دیر یا زود خود را به واقعیت‌های اقتصادی می‌رسانند.

مسیر آینده بازار خودرو بیش از هر چیز به سه عامل بستگی دارد؛ نرخ ارز، میزان عرضه واقعی و قدرت خرید مردم. اگر عرضه افزایش پیدا نکند و دلار در سطوح بالا باقی بماند، بازار حتا با وجود رکود تقاضا نیز ظرفیت رشد خواهد داشت. به همین دلیل آرامش امروز بازار خودرو، بیش‌تر شبیه سکوت قبل از تعدیل قیمتی است؛ سکوتی که ممکن است تا چند ماه ادامه پیدا کند، اما بعید است تا پایان سال بدون تغییر بماند.