پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

یک سال پس از بازگشت تحریم‌ها؛ خودروسازی ایران چه‌قدر کوچک‌تر، بدهکارتر و شکننده‌تر شد؟

یک سال از بازگشت تحریم‌ها گذشته است. همان چیزی که روزی کاغذپاره خطاب می‌شد، حالا تیغی برنده بر رگ و پی صنعت و اقتصاد کشور و سفره مردم شده است. در این میان، پرسش این است که خودروسازی ایران چه‌قدر کوچک‌تر، بدهکارتر و شکننده‌تر شد؟

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، هفت مهر ۱۴۰۴، تحریم‌های شورای امنیت پس از حدود یک دهه دوباره علیه ایران فعال شد؛ اما آنچه در یک سال بعد بر صنعت خودرو گذشت، فقط نتیجه بازگشت تحریم نبود. دلار بیش از دو برابر شد، تولید سقوط کرد، زیان و بدهی بالا رفت، مطالبات قطعه‌سازان انباشته شد و در نهایت جنگ و محاصره دریایی، همان زنجیره تأمینی را هدف گرفت که صنعت خودرو برای ادامه حیات به آن وابسته است.

تولید؛ سقوط از پله به دره

در سال ۱۴۰۴، تولید خودرو از حدود یک میلیون و ۱۲۱ هزار دستگاه به ۹۲۶ هزار دستگاه رسید؛ یعنی نزدیک به ۱۷.۴ درصد کاهش. مرکز پژوهش‌های مجلس، در کنار مشکلات ساختاری، جنگ ۱۲روزه، دشواری تأمین ارز و انفجار بندر شهید رجایی را از عوامل مؤثر بر افت تولید دانسته است.

اما تصویر ۱۴۰۵ نگران‌کننده‌تر است. در پنج ماه نخست امسال، تنها ۲۶۹ هزار و ۷۱۴ دستگاه خودرو تولید شد؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۴۱۴ هزار و ۳۲۴ دستگاه بود؛ افتی ۳۴.۹ درصدی. تولید سواری نیز با سقوط ۳۶.۲ درصدی به ۲۳۳ هزار و ۵۳۱ دستگاه رسید.

یعنی صنعت از افت تولید عبور کرده و با کاهش ظرفیت عملیاتی مواجه شده است.

دلار؛ ضربه‌ای که تمام نمی‌شود

۳۰ شهریور ۱۴۰۴، دلار از ۱۰۶ هزار تومان عبور کرده بود. یک سال بعد، نرخ بازار آزاد در محدوده ۲۴۰ هزار تومان قرار گرفت؛ یعنی بیش از دو برابر.

برای خودروساز، این فقط افزایش قیمت یک ارز نیست. ارز گران‌تر یعنی قطعه، مواد اولیه، تجهیزات، حمل‌ونقل، خدمات خارجی و سرمایه در گردش گران‌تر. بنابراین حتی وقتی خودرو گران می‌شود، الزاماً حاشیه تنفس خودروساز بیشتر نمی‌شود؛ چون هزینه‌ها نیز با سرعت بالا می‌روند.

صورت‌های مالی؛ سوراخ بزرگ‌تر

بحران مالی در این یک سال عمیق‌تر شد. در شهریور ۱۴۰۴، دبیر انجمن قطعه‌سازان، زیان انباشته ایران‌خودرو و سایپا را حدود ۳۱۰ همت و مجموع بدهی آن‌ها را حدود ۶۲۰ همت اعلام کرده بود.

یک سال بعد، برآوردهای اعلام‌شده از سوی فعالان صنعت، زیان انباشته دو خودروساز بزرگ را حدود ۳۴۰ همت و مطالبات زنجیره قطعه‌سازی را حدود ۱۷۰ همت نشان می‌دهد. این ارقام، برآوردهای صنفی‌اند و لزوماً معادل ارقام حسابرسی‌شده کدال نیستند؛ اما جهت حرکت بحران را به‌خوبی نشان می‌دهند.

قطعه‌ساز؛ بانک خودروساز

وقتی خودروساز پول قطعه‌ساز را دیر می‌دهد، در واقع بخشی از سرمایه در گردش خود را از جیب زنجیره تأمین تأمین می‌کند. وقتی این تأخیر طولانی شود، قطعه‌ساز هم توان خرید مواد اولیه، پرداخت دستمزد و تأمین قطعه را از دست می‌دهد.

به همین دلیل، عدد ۱۷۰ همت مطالبات دیگر فقط یک عدد مالی نیست؛ ریسک تولید آینده است. دولت نیز در ۱۴۰۵ به سمت تزریق ۱۰۰ همت تسهیلات به زنجیره خودرو رفت تا بخشی از مطالبات قطعه‌سازان پرداخت شود. این یعنی بحران نقدینگی از سطح شرکت‌ها عبور کرده و به مسئله‌ای زنجیره‌ای تبدیل شده است.

وقتی قطعه هست، اما خودرو نیست

تحریم یک مشکل ایجاد می‌کند؛ محاصره دریایی مشکل را چند برابر می‌کند.

انفجار بندر شهید رجایی در اردیبهشت ۱۴۰۴ نشان داد که وابستگی صنعت خودرو به مسیرهای دریایی فقط مسئله واردات خودرو نیست؛ قطعات و مواد اولیه نیز از همین گلوگاه عبور می‌کنند. گزارش‌های صنعتی از آسیب دیدن محموله‌های قطعات خودرو در این حادثه خبر دادند.

در ۱۴۰۵، محدودیت دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز، هزینه و زمان جابه‌جایی کالا را بیشتر کرد. مسیرهای جایگزین مانند عمان و عراق نیز مطرح شدند، اما این مسیرها ظرفیت و هزینه مسیرهای عادی را ندارند. گزارش‌هایی از استفاده از بندر خصب عمان برای انتقال بخشی از کالا به ایران نیز منتشر شده است.

برای خودروساز، نتیجه ساده است: قطعه‌ای که در بندر گیر کرده، در خط تولید وجود ندارد.

بازار؛ گرانی بدون قدرت خرید

در سمت بازار نیز معادله تغییر کرده است. قیمت خودرو بالا رفته، اما قدرت خرید مصرف‌کننده هم‌زمان کاهش یافته است. بنابراین تورم خودرو الزاماً به معنی رونق نیست؛ ممکن است بازار با قیمت‌های بالاتر، اما معاملات کمتر مواجه شود.

از طرف دیگر، واردات خودرو افزایش یافته است. در پنج ماه نخست ۱۴۰۵، حدود ۲۵ هزار دستگاه خودرو به ارزش ۶۹۳ میلیون دلار وارد کشور شد؛ در مدت مشابه سال قبل این ارقام حدود ۱۹ هزار دستگاه و ۴۱۶ میلیون دلار بود.

پس تناقض بزرگ شکل گرفته است: تولید داخلی پایین آمده، واردات بالا رفته، اما خودرو ارزان نشده است.

یک صنعت، چند بحران

در پایان این یک سال، صنعت خودرو فقط با تحریم مواجه نیست. تحریم، جهش ارز، کمبود نقدینگی، زیان انباشته، بدهی به قطعه‌ساز، اختلال تأمین، جنگ، محدودیت دریایی و افت قدرت خرید، حالا در یک زنجیره واحد به هم متصل شده‌اند.

تحریم شاید ماشه این دوره را کشیده باشد، اما گلوله‌ای که به صنعت خودرو خورده، از چند لوله شلیک شده است.

کارنامه یک‌سال گذشته را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: صنعت خودرو ایران کوچک‌تر تولید می‌کند، گران‌تر تأمین می‌کند، بیشتر بدهکار است و برای رساندن یک قطعه از خارج، بیش از گذشته به ارز، مسیر و زمان نیاز دارد.

این شاید مهم‌ترین تفاوت صنعت خودرو در هفت مهر ۱۴۰۵ با هفت مهر ۱۴۰۴ باشد: مسئله دیگر فقط تحریم نیست؛ مسئله، شکننده شدن کل زنجیره تولید خودرو است.