پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

از پژو تا چری؛ چگونه نقشه قدرت در بازار خودرو ایران تغییر کرد؟

کاهش احتمالی تحریم‌ها و گشایش در روابط اقتصادی خارجی، فرصتی هرچند کوتاه برای بازنگری در مسیری است که صنعت خودرو ایران طی دو دهه گذشته پیموده است. باید بررسی شود از پژو تا چری؛ چگونه نقشه قدرت در بازار خودرو ایران تغییر کرد؟ تغییری که فقط ظاهر ماجرا را عوض کرد و در باطن همچنان وابسته هستیم.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، صنعت خودروسازی ایران مانند کسی است که در یک هزارتوی بن‌بست گیر افتاده است. هر چه‌قدر هم به او نقشه راه داده می‌شود، نه حرف کسی را قبول می‌کند و نه می‌تواند باور کند که نمی‌داند. به همین دلیل است که سالیان سال راه پیموده و کفش پاره کرده، اما به جایی نرسیده است.

آیا فقط تحریم گره اصلی بازار خودرو است؟

فقط از یک اسم گرفتار اسم دیگر شده است. در دو دهه اخیر این موضوع بیش‌تر دیده شده است. مسیری که از حضور پررنگ شرکای اروپایی، به‌ویژه پژو و رنو، آغاز شد و امروز به سلطه برندهای چینی، به‌ویژه چری و زیرمجموعه‌های آن، در بازار خودرو کشور رسیده است.

اما آیا این تغییر صرفاً نتیجه تحریم‌ها بود یا عوامل عمیق‌تری در شکل‌گیری وضعیت کنونی نقش داشتند؟ ساده‌تر این‌که آیا فقط تحریم گره اصلی بازار خودرو است؟

تا پیش از تشدید تحریم‌های بین‌المللی در دهه ۱۳۹۰، صنعت خودرو ایران یکی از مهم‌ترین بازارهای خاورمیانه برای خودروسازان اروپایی محسوب می‌شد. همکاری ایران‌خودرو با پژو و مشارکت سایپا با شرکت‌های بین‌المللی، زمینه تولید محصولاتی را فراهم کرده بود که هرچند از استانداردهای روز دنیا فاصله داشتند، اما همچنان امکان دسترسی به فناوری، شبکه تأمین جهانی و بازارهای صادراتی را فراهم می‌کردند.

خروج شرکا تنها بخشی از ماجرا

با این حال، خروج شرکای خارجی پس از اعمال تحریم‌ها تنها بخشی از ماجرا بود. واقعیت این است که صنعت خودرو ایران حتی پیش از تحریم نیز نتوانسته بود از فرصت همکاری‌های بین‌المللی برای ارتقای توان رقابتی خود بهره کافی ببرد. بسیاری از قراردادها به مونتاژ و تولید تحت لیسانس محدود ماند و سرمایه‌گذاری مؤثر در تحقیق و توسعه، طراحی پلتفرم‌های مستقل و توسعه زنجیره تأمین رقابتی در سطح جهانی شکل نگرفت.

در چنین شرایطی، تحریم‌ها ضربه‌ای جدی به ساختار وابسته صنعت خودرو وارد کردند. خروج ناگهانی پژو، رنو و سایر شرکای غربی و شرقی نه تنها دسترسی به فناوری و قطعات را محدود کرد، بلکه نشان داد خودروسازی ایران از نظر ساختاری آمادگی حضور در یک بازار رقابتی و جهانی را ندارد. کاهش تولید، افت کیفیت و افزایش قیمت‌ها از پیامدهای مستقیم این شرایط بود.

ساده‌انگاری در سیاست‌گذاری صنعتی

اما شاید مهم‌تر از خود تحریم‌ها، برداشت‌های اشتباه از اقتصاد جهانی و ساده‌انگاری در سیاست‌گذاری صنعتی بود. در سال‌هایی که بسیاری از کشورهای در حال توسعه تلاش می‌کردند خود را در زنجیره ارزش جهانی خودرو تثبیت کنند، سیاست‌های داخلی بیش‌تر بر حمایت‌های تعرفه‌ای، محدودسازی واردات و حفظ بازار انحصاری متمرکز شد. نتیجه آن بود که خودروسازان داخلی بدون مواجهه با رقابت واقعی، انگیزه کافی برای ارتقای کیفیت، کاهش هزینه‌ها و نوآوری نداشتند. تحریم نیز عمق مشکلات را بیش‌تر کرد.

مسیر متفاوت خودروسازان چینی

در همین زمان، خودروسازان چینی مسیری متفاوت را طی کردند. شرکت‌هایی که روزی تولیدکنندگان محصولات ارزان‌قیمت و کم‌کیفیت شناخته می‌شدند، با سرمایه‌گذاری گسترده در فناوری، خرید برندهای معتبر جهانی و توسعه شبکه‌های تحقیق و توسعه، به بازیگران مهم صنعت خودرو جهان تبدیل شدند. برندهایی مانند چری، بی‌وای‌دی، جیلی و گریت‌وال توانستند جایگاه خود را نه تنها در بازارهای در حال توسعه، بلکه در بازارهای پیشرفته نیز تثبیت کنند.

تغییر ذهن از پژو به چری

بازار ایران نیز از این تحول بی‌نصیب نماند. با تداوم محدودیت حضور خودروسازان اروپایی و ژاپنی، شرکت‌های چینی به تدریج خلأ ایجادشده را پر کردند. در ابتدا حضور آن‌ها به مونتاژ چند محصول محدود بود، اما به مرور سهم آن‌ها از بازار افزایش یافت. امروز بسیاری از خودروهای پرتقاضای بازار ایران یا مستقیماً محصول شرکت‌های چینی هستند یا بر پایه فناوری و پلتفرم‌های چینی تولید می‌شوند.

نماد این تغییر را می‌توان در جایگزینی تدریجی نام پژو با چری در ذهن بخش بزرگی از مشتریان ایرانی مشاهده کرد. اگر در دهه‌های گذشته پژو یکی از مهم‌ترین بازیگران بازار خودرو کشور بود، اکنون محصولات وابسته به چری در بخش قابل توجهی از بازار خودروهای سواری و کراس‌اوورها حضور دارند و حتا در برخی بخش‌ها تعیین‌کننده روند بازار محسوب می‌شوند.

عدم درک صحیح از رقابت جهانی

با این حال، نباید این تغییر را صرفاً به موفقیت چینی‌ها یا تأثیر تحریم‌ها نسبت داد. واقعیت آن است که عدم درک صحیح از شرایط رقابت جهانی، اتکای بیش از حد به حمایت‌های دولتی و غفلت از ضرورت نوسازی ساختار صنعت خودرو، نقش مهم‌تری در شکل‌گیری وضعیت کنونی داشته است. تحریم‌ها شاید روند تغییر را تسریع کردند، اما ضعف‌های ساختاری پیش از آن نیز وجود داشتند.

بازگشت احتمالی همکاری‌های خارجی

اکنون که بار دیگر احتمال کاهش محدودیت‌های بین‌المللی مطرح شده است، صنعت خودرو ایران در نقطه‌ای حساس قرار دارد. بازگشت احتمالی همکاری‌های خارجی، اگر با همان الگوهای گذشته دنبال شود، بعید است به تحول پایدار منجر شود. تجربه دو دهه اخیر نشان داده است که موفقیت در صنعت خودرو تنها با حضور شرکای خارجی حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند پذیرش قواعد رقابت جهانی، سرمایه‌گذاری در فناوری، توسعه صادرات و اصلاح ساختارهای اقتصادی است.

توانایی حضور مؤثر در بازار جهانی

شاید مهم‌ترین درس مسیر از پژو تا چری این باشد که آینده صنعت خودرو ایران نه در انتخاب میان شرق و غرب، بلکه در توانایی حضور مؤثر در بازار جهانی و رقابت‌پذیر شدن آن تعریف می‌شود. در غیر این صورت، حتا با تغییر شرایط سیاسی و اقتصادی، خطر تکرار چرخه وابستگی و عقب‌ماندگی همچنان وجود خواهد داشت.