کمبود روغن موتور در بازار و قیمت‌هایی که از کنترل خارج می‌شوند

روغن موتور به تازه‌ترین دردسر مالکان خودرو تبدیل شده است؛ کالایی مصرفی که امکان حذف آن از سرویس خودرو وجود ندارد، اما این روزها پیدا کردن برخی برندها و گریدهای پرمصرف آن دشوارتر شده و قیمت‌هایی که در بازار آزاد اعلام می‌شود، گاهی فاصله قابل توجهی با نرخ‌های رسمی و قیمت‌های قبلی دارد. کاهش تولید و اختلال در توزیع، مشکلات تأمین مواد اولیه و ارز، فشارهای ناشی از جنگ و محدودیت‌های تجاری از یک طرف و انتظار برای افزایش قیمت از طرف دیگر، بازاری ساخته‌اند که در آن هرچه کالا کمتر می‌شود، دست فروشنده برای تعیین قیمت‌های عجیب بازتر می‌ماند.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، برای فهم وضعیت بازار روغن موتور کافی است این روزها از چند فروشگاه لوازم مصرفی خودرو یا تعویض‌روغنی قیمت بگیرید. احتمال زیادی وجود دارد که برای یک محصول مشابه با چند قیمت متفاوت مواجه شوید، بعضی برندهای پرمصرف در یک فروشگاه موجود باشند و چند خیابان آن‌طرف‌تر همان محصول پیدا نشود، در حالی که روغن‌های خارجی شناخته‌شده نیز نسبت به گذشته حضور بسیار محدودتری دارند و نمونه‌های موجود آنها با قیمت‌هایی عرضه می‌شوند که خریدشان برای بسیاری از مالکان خودرو دیگر توجیه اقتصادی ندارد.

این وضعیت فقط حاصل مشاهدات بازار نیست. سازمان حمایت در شهریور امسال رسماً کاهش تولید را یکی از دلایل افزایش قیمت روغن موتور در سطح بازار اعلام کرد و تأکید داشت که در آن مقطع مجوز تازه‌ای برای افزایش قیمت صادر نشده و بخشی از رشد قیمت‌های بازار وجاهت قانونی نداشته است.

چند ماه قبل نیز رئیس اتحادیه روغن موتور مشهد از کاهش عرضه و افزایش حدود ۵۰ درصدی قیمت در بازار آزاد خبر داده بود و گفته بود عرضه برخی تولیدکنندگان بزرگ با اختلال مواجه شده است. این یعنی مسئله کمبود و التهاب قیمت موضوع تازه‌ای نیست و بازار از ابتدای سال چند مرحله تنش را پشت سر گذاشته است.

روغن موتور هست، اما نه به اندازه‌ای که بازار نیاز دارد

در چنین شرایطی باید میان «توقف کامل تولید» و «کمبود در بازار» تفاوت گذاشت. تولید روغن موتور در کشور ادامه دارد و شرکت‌های بزرگ داخلی همچنان فعال هستند، اما وقتی مقدار تولید یا توزیع نسبت به تقاضای بازار کاهش پیدا کند، مصرف‌کننده در نهایت همان چیزی را تجربه می‌کند که در زبان روزمره به آن کمبود می‌گوییم.

ممکن است کارخانه همچنان هزاران تن محصول تولید کند، اما اگر روغن به میزان کافی و به شکل منظم به شبکه خرده‌فروشی نرسد، تعویض‌روغنی با قفسه خالی مواجه می‌شود و همین قفسه خالی است که قیمت بازار را تعیین می‌کند، نه آمار اسمی تولید.

همین مسئله باعث شده طی ماه‌های گذشته موضوع شبکه توزیع بارها از سوی فعالان بازار مطرح شود. تازه‌ترین اظهارات یکی از فعالان این حوزه در دهم آبان نشان می‌دهد مشکل توزیع هنوز جدی است و او مدعی شده قیمت برخی روغن‌ها تنها در دو ماه، در بازار آزاد سه تا چهار برابر شده است. این عدد را نمی‌توان به تمام برندها و محصولات تعمیم داد، اما همین ادعا نشان می‌دهد فاصله‌ای که در برخی بخش‌های بازار ایجاد شده تا چه اندازه شدید است.

چرا تولید روغن موتور کم شده است؟

علت کمبود را نمی‌توان به یک عامل محدود کرد، زیرا زنجیره تولید روغن موتور برخلاف تصور عمومی کاملاً داخلی و مستقل از خارج نیست.

روغن موتور از روغن پایه، مواد افزودنی یا ادتیو و مجموعه‌ای از مواد دیگر ساخته می‌شود که بخشی از آنها نیازمند واردات است. مدیرکل نظارت بر کالاهای غیرفلزی سازمان حمایت پیش‌تر اعلام کرده بود کاهش تولید و توزیع شرکت‌های اصلی با عواملی مانند ناترازی انرژی، مشکل تأمین لوبکات، تأخیر در تخصیص ارز برای واردات روغن پایه و ادتیو و اختلالات ایجادشده در زنجیره تأمین ارتباط داشته است. در همان توضیحات، آثار جنگ ۱۲ روزه و از بین رفتن بخشی از مواد اولیه وارداتی در حادثه بندر شهید رجایی نیز از عوامل تشدیدکننده کمبود عنوان شده بود.

بنابراین حتی برای محصولی که روی قوطی آن نام یک برند ایرانی نوشته شده، نرخ ارز و شرایط تجارت خارجی همچنان اهمیت دارد، زیرا بخشی از مواد افزودنی تخصصی و تجهیزات یا نهاده‌های تولید از خارج تأمین می‌شود.

اهمیت موضوع به حدی رسیده بود که در خردادماه امسال، دولت صادرات برخی فرآورده‌های مرتبط از جمله لوبکات را برای مدتی محدود کرد تا مواد اولیه بیشتری در اختیار صنعت روغن‌سازی داخلی باقی بماند. چنین تصمیمی خود نشان می‌دهد تأمین ماده اولیه در مقاطعی به مسئله تنظیم بازار تبدیل شده است.

جنگ فقط بازار ایران را تحت فشار نگذاشته است

عامل دیگری که در ماه‌های اخیر به این بازار فشار وارد کرده، وضعیت جهانی روانکارهاست. گزارش‌های بین‌المللی منتشرشده در تابستان امسال از اختلال در عرضه برخی روغن‌های پایه باکیفیت پس از درگیری‌های منطقه و مشکلات حمل‌ونقل خبر داده‌اند؛ مسئله‌ای که حتی خودروسازان و شبکه‌های خدمات خودرو در بازارهای خارج از ایران را نیز با افزایش هزینه مواجه کرده است.

برای بازار ایران که از قبل با محدودیت‌های تحریمی، دشواری انتقال پول، تخصیص ارز و محدودیت واردات رسمی مواجه بوده، چنین شوک خارجی طبیعتاً می‌تواند اثر شدیدتری داشته باشد. نتیجه آن را بیش از همه در روغن‌های خارجی می‌توان مشاهده کرد؛ محصولاتی که حضور رسمی و قابل اتکای آنها از قبل هم گسترده نبود و حالا تهیه نمونه اصل برخی برندها سخت‌تر و گران‌تر شده است.

از همین روست که این روزها حتی بیش از گذشته باید درباره روغن‌های خارجی با قیمت‌های غیرعادی پایین احتیاط کرد، زیرا کمیابی کالای اصل می‌تواند بازار محصولات تقلبی یا پرشده در داخل را جذاب‌تر کند.

قیمت کارخانه یک چیز است، قیمت بازار چیز دیگر

اصل افزایش هزینه تولید قابل انکار نیست. قیمت لوبکات، مواد افزودنی، ارز، بسته‌بندی و حمل‌ونقل بالا رفته و تولیدکنندگان نیز در سال جاری مجوزهایی برای افزایش قیمت دریافت کرده‌اند. در اردیبهشت ۱۴۰۵ افزایش میانگین حدود ۳۰ درصدی قیمت انواع روغن موتور براساس گرید و سطح کیفی به‌صورت رسمی اعلام شد. اما مسئله امروز بازار این است که قیمت آزاد در برخی موارد فقط به اندازه افزایش رسمی بالا نرفته است.

وقتی کالایی با نرخ مشخص از کارخانه خارج می‌شود اما مقدار موجود آن در شبکه توزیع کمتر از تقاضاست، قیمت در مراحل بعدی زنجیره شروع به حرکت می‌کند. فروشنده می‌داند اگر امروز محصول خود را بفروشد ممکن است فردا همان کالا را گران‌تر جایگزین کند، بنابراین یا قیمت بیشتری مطالبه می‌کند یا بخشی از موجودی را نگه می‌دارد.

به این شرایط باید حضور واسطه‌ها را نیز اضافه کرد؛ هر حلقه‌ای که روغن از آن عبور می‌کند می‌تواند درصدی به قیمت اضافه کند و در نهایت محصولی که باید با حاشیه سود مشخص به مصرف‌کننده برسد، با رقمی کاملاً متفاوت روی قفسه قرار می‌گیرد.

کمبود، بهترین محیط برای قیمت‌های سلیقه‌ای است

در بازاری که عرضه فراوان باشد، فروشنده نمی‌تواند هر عددی که خواست روی کالا بگذارد، زیرا مشتری چند متر آن‌طرف‌تر همان محصول را با قیمت منطقی‌تر پیدا خواهد کرد.

اما وقتی مشتری برای پیدا کردن روغن مناسب موتور خودرو مجبور است چند فروشگاه را بگردد، قدرت چانه‌زنی از خریدار به فروشنده منتقل می‌شود. اگر تنها دو فروشگاه یک گرید خاص را داشته باشند، قیمت دیگر فقط تابع هزینه تولید نیست و کمیابی نیز بخشی از قیمت را می‌سازد.

گزارش‌های میدانی منتشرشده در مهرماه نیز از اختلاف قیمت، اختلال در توزیع و حتی شیوه‌هایی مانند فروش اجباری برخی کالاها در کنار روغن موتور خبر می‌دادند؛ رفتارهایی که نشان می‌دهد مشکل بازار از کارخانه تا خرده‌فروشی امتداد پیدا کرده است.

در چنین فضایی، عبارت «قیمت روز» معنای عجیبی پیدا می‌کند، زیرا ممکن است قیمت امروز فروشگاه با فردا متفاوت باشد، بدون آنکه کارخانه در این فاصله نرخ جدیدی اعلام کرده باشد.

مصرف‌کننده نمی‌تواند خرید روغن را به تعویق بیندازد

تفاوت روغن موتور با بسیاری از قطعات خودرو در این است که راننده حق انتخاب زیادی برای نخریدن آن ندارد. اگر قیمت یک قطعه تزئینی بالا برود، مالک می‌تواند خرید آن را ماه‌ها عقب بیندازد، اما روغن موتور یک کالای مصرفی ضروری است و تأخیر بیش از حد در تعویض آن می‌تواند به موتور آسیب بزند.

همین اجبار مصرف، بازار روغن را در برابر کمبود بسیار حساس می‌کند. مشتری می‌داند باید روغن بخرد و فروشنده نیز می‌داند مشتری نمی‌تواند برای همیشه منتظر کاهش قیمت بماند. به همین دلیل هر اختلالی در عرضه با سرعت زیادی خودش را در قیمت نشان می‌دهد.

هزینه یک سرویس ساده هم دیگر ساده نیست

افزایش قیمت روغن فقط به معنی گران شدن یک قوطی چهار یا پنج لیتری نیست. همراه روغن معمولاً فیلتر روغن، فیلتر هوا و در برخی سرویس‌ها اقلام مصرفی دیگری نیز تعویض می‌شوند و دستمزد هم به این مجموعه اضافه می‌شود.

نتیجه این شده که سرویسی که زمانی بخش ساده و نسبتاً ارزان نگهداری خودرو محسوب می‌شد، حالا می‌تواند هزینه قابل توجهی به مالک تحمیل کند. گزارش‌های بازار در شهریور نیز از افزایش محسوس هزینه تعویض روغن برای خودروهای معمولی و جهش بسیار بیشتر آن در خودروهای مونتاژی و وارداتی حکایت داشت.

این افزایش هزینه در شرایطی رخ می‌دهد که بسیاری از مالکان خودرو همزمان با گرانی لاستیک، لنت، قطعات یدکی و تعمیرات نیز روبه‌رو هستند و در نتیجه هزینه نگهداری خودرو هر ماه سهم بیشتری از درآمد خانوار را می‌گیرد.

مشکل فقط گرانی نیست؛ مسئله اعتماد هم هست

کمبود یک پیامد دیگر نیز دارد که شاید از افزایش قیمت خطرناک‌تر باشد و آن افزایش احتمال ورود محصولات نامطمئن به بازار است.

وقتی یک برند پرتقاضا کمیاب می‌شود و قیمت آن بالا می‌رود، جعل همان محصول سودآورتر خواهد شد. مصرف‌کننده‌ای که برای پیدا کردن روغن مناسب موتور خود تحت فشار است، ممکن است در نهایت محصولی را از مسیری نامطمئن تهیه کند و تنها معیارش ظاهر قوطی یا نام برند باشد.

در چنین شرایطی خرید از شبکه معتبر، توجه به مشخصات فنی و استاندارد مورد نیاز خودرو و پرهیز از روغن‌هایی با قیمت غیرعادی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا خسارت روغن نامناسب می‌تواند چندین برابر صرفه‌جویی حاصل از خرید یک محصول ارزان‌تر باشد.

بازار روغن موتور به عرضه نیاز دارد، نه فقط برخورد با گران‌فروش

نظارت بر بازار و برخورد با گران‌فروشی ضروری است، اما اگر ریشه کمبود حل نشود، بازرسی به‌تنهایی نمی‌تواند بازار را به تعادل برگرداند.

وقتی خود سازمان حمایت کاهش تولید را تأیید می‌کند و دستگاه‌های دولتی ناچار می‌شوند برای تأمین لوبکات محدودیت صادراتی ایجاد کنند، روشن است که بخشی از مسئله در سمت عرضه قرار دارد.

راه آرام شدن این بازار از افزایش پایدار تولید، تأمین به‌موقع ارز و مواد افزودنی، توزیع منظم محصول و شفاف شدن مسیر کارخانه تا خرده‌فروشی می‌گذرد. تا زمانی که روغن کافی به دست فروشنده نرسد، اعلام قیمت مصوب به‌تنهایی نمی‌تواند مانع شکل‌گیری بازار آزاد با قیمت بالاتر شود.

بازار روغن موتور امروز دقیقاً همان مسئله‌ای را نشان می‌دهد که در بسیاری از کالاهای دیگر دیده‌ایم؛ هرجا عرضه کم شود، قیمت رسمی به‌تدریج اهمیت خود را از دست می‌دهد و قیمت واقعی را موجودی کف بازار تعیین می‌کند.

برای مالکی که موعد تعویض روغن خودرویش رسیده، فرقی نمی‌کند دلیل کمبود ناترازی انرژی باشد، تخصیص ارز با تأخیر انجام شده باشد یا مواد افزودنی در زنجیره واردات گیر کرده باشند؛ او فقط با یک واقعیت روبه‌روست: روغنی که باید به‌سادگی در هر تعویض‌روغنی پیدا می‌شد، حالا سخت‌تر پیدا می‌شود و وقتی هم پیدا می‌شود، ممکن است قیمتی روی آن گذاشته باشند که فاصله زیادی با آن چیزی دارد که باید باشد.