پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

بابک زنجانی به‌دنبال رانت خودروهای برقی؟/ ادعای عجیب مصرف سوخت ۱.۵ لیتری تاکسی‌های دات‌وان

بابک زنجانی می‌گوید تاکسی‌های دات‌وان با مصرف ۱.۵ تا دو لیتر بنزین، خودشان را شارژ می‌کنند و ۱۲۰۰ کیلومتر پیمایش دارند. این سه ادعا بدون دریافت برق از شبکه نمی‌توانند هم‌زمان درست باشند. اهمیت ماجرا زمانی بیش‌تر می‌شود که زنجانی خواستار اجرای ماده ۱۲ است؛ سازوکاری که ارزش سوخت صرفه‌جویی‌شده را با قیمت صادراتی محاسبه می‌کند و حتی امکان تسویه تعهد دولت با نفت خام یا فرآورده نفتی را دارد.

ماجرا با یک پست در شبکه اجتماعی ایکس آغاز شد. بابک زنجانی با اشاره به ناترازی روزانه حدود ۱۳ میلیون لیتر بنزین، از رئیس‌جمهور خواست دستور اجرای ماده ۱۲ را صادر کند تا خودروهای بنزینی با خودروهای «برقی خودشارژ» جایگزین شوند؛ محصولاتی که به گفته او معادل ۱.۵ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر مصرف دارند.

صادق الحسینی در پاسخ نوشت خودروی برقی خودشارژ، همان خودروی هیبریدی است و دو عدد زنجانی با یکدیگر سازگار نیستند. اگر مصرف واقعاً ۱.۵ لیتر باشد، پیمایش ۱۲۰۰ کیلومتر فقط ۱۸ لیتر بنزین می‌خواهد. زنجانی باید خودرویی را معرفی کند که با ۱۸ لیتر سوخت و بدون دریافت برق خارجی چنین مسافتی را طی می‌کند.

زنجانی به‌جای اعلام مدل، تیپ، نتیجه آزمون و مقدار برق مصرف‌شده، بار دیگر همان ادعا را تکرار کرد و گفت تاکسی‌های دات‌وان بین ۱.۵ تا دو لیتر بنزین مصرف می‌کنند، خودشان را شارژ می‌کنند و ۱۲۰۰ کیلومتر پیمایش دارند. او افزود حتی اگر مصرف واقعی چهار لیتر باشد، باز هم مصرف بنزین نصف می‌شود و دات‌وان نیز از کسی تسهیلات نگرفته است.

ادعایی که با تراز انرژی جور درنمی‌آید

هر لیتر بنزین تقریباً ۸.۹ کیلووات‌ساعت انرژی شیمیایی دارد. یک‌ونیم لیتر بنزین در بهترین حالت حدود ۱۳.۴ کیلووات‌ساعت انرژی فراهم می‌کند، اما تمام این انرژی به چرخ‌ها نمی‌رسد. بازده حرارتی بهترین موتورهای بنزینی تولید انبوه در مطلوب‌ترین نقطه کاری حدود ۴۵ تا ۴۶ درصد است؛ بنابراین از ۱.۵ لیتر بنزین حداکثر حدود ۶.۲ کیلووات‌ساعت انرژی مفید باقی می‌ماند، آن هم پیش از محاسبه تلفات ژنراتور، اینورتر، موتور برقی و انتقال قدرت.

یک سدان بزرگ برقی مانند BYD Han برای پیمایش ۱۰۰ کیلومتر حدود ۱۵ کیلووات‌ساعت انرژی نیاز دارد. مصرف انرژی محصولات کوچک‌تر خانواده Seal 05 نیز بسته به تیپ و چرخه آزمون در محدوده ۱۱ تا ۱۴ کیلووات‌ساعت قرار می‌گیرد. پس ۱.۵ لیتر بنزین نمی‌تواند انرژی لازم برای حرکت پیوسته خودرو را تأمین کند؛ مگر آن‌که بخشی از انرژی پیش‌تر از شبکه برق وارد باتری شده باشد.

اصطلاح «خودشارژ» این کمبود را حل نمی‌کند. بازیابی انرژی هنگام ترمز فقط بخشی از انرژی مصرف‌شده را پس می‌گیرد و تولید برق با موتور بنزینی نیز به سوزاندن سوخت نیاز دارد. اگر خودرو به شارژر متصل نشود، تمام انرژی موردنیاز آن در نهایت باید از بنزین تأمین شود.

الحسینی برای توضیح این مسئله به BYD Han DM-i اشاره کرد. این خودرو با باک ۵۰ لیتری حدود ۱۲۰۰ کیلومتر برد ترکیبی دارد؛ یعنی مصرفی نزدیک به ۴.۲ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر، ضمن آن‌که مسیر را با باتری شارژشده آغاز می‌کند. مصرف Han در حالت باتری کم‌شارژ نیز حدود ۴.۲ لیتر در چرخه NEDC و نزدیک به ۵.۱ لیتر در چرخه WLTP اعلام شده است.

عدد حدود ۱.۷ لیتری همین خودرو، مصرف ترکیبی وزنی است؛ بخشی از مسیر آزمون با برق ذخیره‌شده در باتری طی می‌شود و فقط بنزین مصرف‌شده در محاسبه دیده می‌شود. بنابراین استدلال الحسینی درباره مصرف نزدیک به چهار لیتر در شرایط مطلوب درست است. عدد ۱.۵ لیتر زمانی معنا پیدا می‌کند که برق خارجی در اختیار خودرو قرار گرفته باشد.

دات‌وان درباره کدام تاکسی حرف می‌زند؟

چانگان Eado EV460 و تویوتا bZ3X، دو محصول معرفی‌شده برای ناوگان دات‌وان، تمام‌برقی‌اند و اساساً بنزین مصرف نمی‌کنند. تنها محصولی که ادعای ۱.۵ لیتری می‌تواند به آن مربوط باشد، BYD Seal 05 DM-i است؛ یک خودروی پلاگین‌هیبرید با باتری قابل شارژ از شبکه.

این خودرو در تیپ‌های مختلف با باتری ۷.۶۸ و ۱۵.۸۷ کیلووات‌ساعتی عرضه شده، اما دات‌وان هنوز تیپ دقیق نمونه‌های واردشده و گواهی مصرف آن‌ها را منتشر نکرده است. برای یکی از تیپ‌ها، مصرف ترکیبی وزنی حدود ۱.۷۴ لیتر اعلام شده است، درحالی‌که، همان خودرو با باتری کم‌شارژ در چرخه WLTP حدود ۳.۹ لیتر بنزین می‌سوزاند.

پژوهش مشترک مؤسسه فراونهوفر و شورای بین‌المللی حمل‌ونقل پاک نیز نشان داده است مصرف واقعی پلاگین‌هیبریدها می‌تواند چند برابر عدد رسمی باشد. در این مطالعه، میانگین مصرف خودروهای شخصی بین چهار تا ۴.۴ لیتر و خودروهای شرکتی بین ۷.۶ تا ۸.۴ لیتر بود؛ درحالی‌که، ارقام رسمی آن‌ها حدود ۱.۶ تا ۱.۷ لیتر اعلام شده بود.

این پژوهش، آزمون تاکسی‌های دات‌وان نیست، اما نشان می‌دهد عدد وزنی کاتالوگ را نمی‌توان مصرف واقعی یک تاکسی پرتردد دانست. دات‌وان برای اثبات ادعای خود باید میزان بنزین و برق مصرف‌شده را در یک شیفت واقعی، با کولر، سرنشین و ترافیک ثبت کند و شارژ باتری در ابتدا و انتهای آزمون یکسان باشد.

ماده ۱۲ وامی نیست که پس داده شود

زنجانی در پاسخ به انتقادها گفت دات‌وان از کسی تسهیلات نگرفته است. این جمله ممکن است درباره وام بانکی درست باشد، اما ماده ۱۲ اساساً تسهیلات معمولی نیست و برای سرمایه‌گذار می‌تواند جذاب‌تر از وام باشد.

در وام بانکی، سرمایه‌گذار باید اصل پول و سود آن را بازگرداند. در قرارداد ماده ۱۲، سرمایه‌گذار پروژه را اجرا می‌کند و دولت در صورت تأیید صرفه‌جویی، اصل سرمایه‌گذاری، سود و هزینه‌های مرتبط را از محل ارزش انرژی ذخیره‌شده می‌پردازد. مصوبه نوسازی ناوگان شهری نیز این حمایت را «کمک‌هزینه بلاعوض» و «یارانه صرفه‌جویی» نامیده است.

تبصره ۵ ماده ۱۲ برای سرمایه‌گذارانی که نفت خام، میعانات گازی یا فرآورده نفتی را برای تسویه تعهد دولت بپذیرند اولویت قائل شده است و تبصره ۶، ارزش سوخت صرفه‌جویی‌شده را با قیمت صادراتی یا وارداتی محاسبه می‌کند.

این قانون به معنای تحویل قطعی نفت به دات‌وان نیست و تاکنون سندی از دریافت نفت، فرآورده یا وجه از سوی این مجموعه منتشر نشده است. مسئله این است که زنجانی خواستار اجرای سازوکاری شده است که می‌تواند به‌جای ایجاد بدهی بانکی برای دات‌وان، یک طلب ارزی از دولت بسازد و امکان تسویه نفتی آن نیز در قانون پیش‌بینی شده است.

هرچه مصرف روی کاغذ کم‌تر باشد طلب سرمایه‌گذار بزرگ‌تر می‌شود

در ماده ۱۲، میزان صرفه‌جویی فقط یک عدد فنی نیست؛ ارزش مالی پروژه به آن وابسته است. اگر مصرف پایه یک تاکسی فرسوده ۹ لیتر و مصرف خودروی جایگزین ۱.۵ لیتر ثبت شود، صرفه‌جویی محاسباتی به ۷.۵ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر می‌رسد. اگر مصرف واقعی خودرو پس از کاهش شارژ باتری چهار لیتر باشد، صرفه‌جویی واقعی فقط پنج لیتر خواهد بود.

در ناوگانی شامل ۴۵ هزار تاکسی با پیمایش سالانه ۶۰ هزار کیلومتر، تنها یک لیتر خطا در محاسبه مصرف به ۲۷ میلیون لیتر صرفه‌جویی بیش‌برآوردشده در سال تبدیل می‌شود. فاصله میان مصرف ادعایی ۱.۵ لیتر و مصرف چهارلیتری، این اختلاف را به ۶۷.۵ میلیون لیتر در سال می‌رساند.

این محاسبه به معنای برآورد طلب دات‌وان نیست؛ تعداد خودروها، مصرف پایه و کاربرگ صرفه‌جویی قرارداد هنوز منتشر نشده‌اند. اهمیت عدد در این است که همین لیترها طبق قانون با قیمت صادراتی یا وارداتی ارزش‌گذاری می‌شوند و در صورت انتخاب روش تسویه، می‌توانند به نفت خام یا فرآورده نفتی تبدیل شوند.

پس ادعای ۱.۵ لیتری یک اغراق تبلیغاتی بی‌هزینه نیست. اگر عدد آزمایشگاهی به‌جای مصرف واقعی وارد محاسبات اقتصادی شود، دولت بابت صرفه‌جویی‌ای بدهکار خواهد شد که ممکن است در خیابان تحقق پیدا نکرده باشد.

تطابق ۴۵ هزار دستگاه و رد پای مشهد

دات‌وان برنامه توسعه ناوگانی شامل ۴۵ هزار تاکسی را اعلام کرده است. ظرفیت مصوبه شورای اقتصاد نیز دقیقاً شامل ۳۰ هزار تاکسی تمام‌برقی و ۱۵ هزار تاکسی هیبریدی است. سقف نظری حمایت از این ۴۵ هزار خودرو به حدود ۵۶۱.۶ میلیون دلار می‌رسد.

تطابق این دو عدد ثابت نمی‌کند که ظرفیت مصوبه برای دات‌وان کنار گذاشته شده است. هیچ سندی درباره تخصیص کل سهمیه، پرداخت وجه یا تسویه نفتی با این مجموعه منتشر نشده، اما انتشار شیوه اولویت‌بندی متقاضیان و قراردادهای مربوط ضروری است.

حضور دات‌وان در پروژه حمل‌ونقل پاک مشهد نیز نشان می‌دهد زنجانی صرفاً یک ناظر نگران ناترازی بنزین نیست. نام این مجموعه برای ورود ۱۵۰۰ تاکسی اینترنتی برقی مطرح شده و ساختار تأمین مالی طرح «مشهد، شهر پاک» به بازپرداخت از محل ماده ۱۲ تکیه دارد. سقف نظری حمایت از ۱۵۰۰ خودرو، بسته به برقی یا هیبریدی بودن آن‌ها، بین ۱۵.۱ تا ۲۰.۵ میلیون دلار است؛ هرچند هنوز سندی از پرداخت این مبالغ وجود ندارد.

رانت قطعی زمانی قابل اثبات است که قرارداد انحصاری، تخصیص ترجیحی یا پرداخت خارج از ضابطه مشاهده شود. چنین اسنادی فعلاً در دسترس نیست، اما تضاد منافع روشن است؛ سرمایه‌گذاری که اجرای ماده ۱۲ می‌تواند هزینه پروژه او را بازگرداند، پایین‌ترین عدد آزمایشگاهی مصرف را به‌عنوان عملکرد تاکسی معرفی کرده و از رئیس‌جمهور می‌خواهد همین سازوکار را فعال کند.

پیش از ایجاد هر تعهد ارزی یا نفتی، دات‌وان باید تیپ دقیق خودرو، نتیجه آزمون واقعی، میزان برق و بنزین مصرف‌شده، کاربرگ صرفه‌جویی، گواهی‌های اسقاط و قراردادهای ماده ۱۲ را منتشر کند. کسی که خواستار دریافت ارزش سوخت ذخیره‌شده است، ابتدا باید ثابت کند این سوخت در خیابان صرفه‌جویی شده؛ نه فقط در آزمایشگاه و روی کاغذ.