پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

ناوگان فرسوده ایران؛ هزینه ای که راننده، مردم و اقتصاد می پردازند

خودروهای تجاری قدیمی فقط مشکل یک راننده یا شرکت حمل و نقل نیستند. مصرف بالای گازوئیل، آلایندگی، ایمنی پایین و افزایش هزینه جابه جایی کالا، اثر این فرسودگی را به همه جامعه منتقل می کند.

کامیون، اتوبوس، مینی بوس، تاکسی و وانت های فرسوده بخش مهمی از حمل و نقل روزانه کشور را بر عهده دارند. این خودروها کالا جابه جا می کنند، مسافران را به مقصد می رسانند و در اقتصاد شهرها و جاده ها نقش کلیدی دارند. با این حال، بالا رفتن سن ناوگان به یک چالش جدی تبدیل شده است.

یک خودروی تجاری فرسوده معمولا برای انجام همان ماموریت، سوخت بیشتری نسبت به یک مدل جدید مصرف می کند. وقتی هزاران کامیون و اتوبوس قدیمی در جاده ها و شهرها فعال باشند، مجموع مصرف سوخت آن ها به عدد بزرگی تبدیل می شود. این مسئله در نهایت هم هزینه راننده را افزایش می دهد و هم فشار بیشتری به منابع سوخت کشور وارد می کند.

موضوع فقط مصرف سوخت نیست. خودروهای قدیمی معمولا استاندارد آلایندگی پایین تری دارند و سیستم پیشرانه، انژکتور، توربوشارژر، فیلترها و تجهیزات کنترل آلایندگی آن ها به دلیل کارکرد بالا، نمی توانند عملکرد ایده آلی داشته باشند. نتیجه روشن است: دود بیشتر، ذرات معلق بیشتر و هوای آلوده تر در شهرها و مسیرهای پرتردد.

از سوی دیگر، ایمنی ناوگان فرسوده نیز نگرانی مهمی محسوب می شود. کامیونی که سال ها کار کرده، ممکن است با مشکلاتی در سیستم ترمز، فرمان، تعلیق، لاستیک، شاسی یا تجهیزات روشنایی روبرو باشد. البته فرسوده بودن به تنهایی به معنای ناایمن بودن همه خودروها نیست، اما سن بالا و هزینه سنگین تعمیرات، احتمال عقب افتادن سرویس های ضروری را بیشتر می کند.

نبود قدرت خرید

بسیاری از رانندگان و مالکان ناوگان، خودشان بهتر از هر کسی می دانند که یک کامیون یا اتوبوس جدید چقدر در مصرف سوخت، آسایش، ایمنی و کاهش خرابی موثر است. مشکل اصلی اینجاست که خرید یک خودروی تجاری نو برای بخش بزرگی از فعالان حمل و نقل، به هدفی بسیار دور تبدیل شده است.

قیمت بالای خودروهای تجاری داخلی، هزینه زیاد قطعات، دشواری تامین سرمایه و محدود بودن تسهیلات موثر، قدرت خرید راننده را کاهش داده است. راننده ای که درآمدش به تعداد سفر، میزان بار، هزینه لاستیک، تعمیرات و سوخت وابسته است، به سادگی نمی تواند سرمایه چند میلیاردی برای خرید یک کامیون جدید فراهم کند.

مسئله سهمیه سوخت نیز به این فشار اضافه می کند. خودروهای قدیمی ذاتا مصرف بالاتری دارند اما سهمیه سوخت همیشه با مصرف واقعی آن ها هماهنگ نیست. بنابراین راننده ناچار می شود بخشی از سوخت مورد نیاز خود را با قیمت آزاد تامین کند. این شرایط حاشیه سود حمل ونقل را کمتر می کند و توان مالی راننده برای تعمیر یا تعویض خودرو را بیش از پیش پایین می آورد.

در چنین وضعیتی، فرسودگی ناوگان یک چرخه معیوب می سازد. خودرو قدیمی بیشتر مصرف می کند، هزینه راننده بالا می رود، سرمایه گذاری برای نوسازی سخت تر می شود و خودرو برای سال های بیشتری در جاده باقی می ماند.

واردات محدود و تعرفه های عجیب

یکی از راه های نوسازی ناوگان، فراهم کردن امکان واردات هدفمند خودروهای تجاری جدید و استاندارد است. واردات می تواند انتخاب رانندگان و شرکت های حمل و نقل را افزایش دهد و زمینه ورود کامیون ها، اتوبوس ها و کشنده های کم مصرف تر را فراهم کند. اما در عمل، محدودیت های وارداتی و تعرفه های بالا باعث شده اند این مسیر نیز برای بسیاری از متقاضیان قابل دسترس نباشد.

تعرفه بالا فقط قیمت نهایی خودرو را افزایش نمی دهد. این مسئله هزینه تامین قطعات، خدمات پس از فروش و حتی رقابت در بازار را هم تحت تاثیر قرار می دهد. نتیجه آن است که راننده با گزینه های محدودتر و قیمت های سنگین تر روبرو می شود.

نوسازی ناوگان به سیاست نیاز دارد که فقط روی تولید یا فقط روی واردات تمرکز نکند. بازار خودروهای تجاری باید بتواند با ترکیبی از تولید داخلی باکیفیت، واردات کنترل شده، تسهیلات مالی واقعی و برنامه اسقاط شفاف حرکت کند. بدون چنین ترکیبی، هدف کاهش مصرف سوخت و آلایندگی به سختی محقق خواهد شد.

چین و تایلند چگونه به سراغ ناوگان فرسوده رفتند؟

چین و تایلند نشان داده اند که نوسازی ناوگان تجاری فقط با توصیه و شعار جلو نمی رود و نیازمند منابع مالی، زیرساخت و برنامه مشخص است.

دولت تایلند در حال بررسی طرحی حدود ۷۱۴ میلیون دلاری برای جایگزینی حداکثر ۸۰ هزار وسیله نقلیه فرسوده است. تمرکز این برنامه روی تاکسی ها، اتوبوس ها، کامیون ها و دیگر خودروهای حمل و نقل عمومی و تجاری قرار دارد. وانت ها نیز در این طرح اهمیت ویژه ای دارند زیرا سهم بزرگی از صنعت خودروی تایلند را تشکیل می دهند.

ابزار تایلند برای اجرای این برنامه شامل یارانه، وام کم بهره و معافیت مالیاتی برای وانت ها و خودروهای تجاری برقی یا سازگار با سوخت های زیستی است. یعنی دولت تلاش می کند فاصله قیمت میان خودروی قدیمی و مدل جدید را برای راننده و مالک ناوگان کمتر کند.

چین نیز در مقیاسی بسیار بزرگ تر، ساخت بیش از ۳ هزار ایستگاه شارژ و تعویض باتری ویژه کامیون های برقی را در کریدورهای حمل بار، مراکز لجستیکی و مناطق صنعتی دنبال می کند. در کنار این زیرساخت، حدود ۳.۲۵ میلیارد دلار برای جایگزینی خودروهای تجاری فرسوده اختصاص یافته است. چین فقط به خرید کامیون برقی فکر نکرده و برای مشکل شارژ، توقف و ادامه فعالیت کامیون در مسیرهای باری نیز راهکار عملیاتی طراحی کرده است.

نوسازی ناوگان ایران دیگر نباید به تعویق بیفتد

شرایط امروز نشان می دهد که نوسازی ناوگان ایران دیگر یک انتخاب لوکس یا برنامه بلندمدت نیست. مصرف بالای سوخت، آلودگی هوا، فرسودگی فنی، فشار اقتصادی بر رانندگان و افزایش هزینه حمل کالا همگی به یک مسئله مشترک اشاره دارند: ناوگان تجاری کشور به برنامه نوسازی گسترده و قابل اجرا نیاز دارد.

این برنامه باید شامل تسهیلات کم بهره واقعی، اسقاط شفاف، مشوق برای خودروهای کم مصرف، اصلاح سازوکار سهمیه سوخت، دسترسی منطقی به خودرو و قطعات و توسعه زیرساخت خودروهای برقی و سوخت های پاک باشد. چین و تایلند نشان می دهند که زمان انتظار تمام شده است. هر سال تاخیر در نوسازی، هزینه بیشتری به راننده، اقتصاد، شهرها و جاده های کشور تحمیل می کند.