پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

کیفیت گازوییل تهران به مرز هشدار رسید؛ چرا نتایج آزمون سوخت منتشر نمی‌شود؟

هشدار تازه درباره افت کیفیت گازوییل در تهران، یک تناقض جدی را پیش روی دستگاه‌های مسئول قرار داده است؛ کم‌تر از یک سال قبل شرکت ملی پخش اعلام می‌کرد تمام نفت‌گاز توزیعی در جایگاه‌های تهران یورو ۴ و دارای گوگرد کم‌تر از ۵۰ ppm است، اما اکنون رئیس شورای شهر از فاصله‌گرفتن کیفیت سوخت از سطح مورد انتظار سخن می‌گوید. در غیاب انتشار نتایج آزمایشگاهی، پرسش اصلی این است که کیفیت گازوییل تهران دقیقاً در کدام شاخص افت کرده و چه نهادی مسئول پاسخ‌گویی است؟

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، کیفیت سوخت معمولاً تا زمانی که بحرانی ایجاد نکند، کم‌تر از قیمت، سهمیه و میزان عرضه مورد توجه قرار می‌گیرد. کافی است سوخت در جایگاه موجود باشد تا بخش بزرگی از بحث عمومی حول «تأمین» آن شکل بگیرد؛ در حالی که، داشتن سوخت به‌تنهایی کافی نیست و آن‌چه وارد چرخه مصرف می‌شود باید از نظر مشخصات فنی نیز با استانداردهای تعیین‌شده انطباق داشته باشد.

حالا مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران، درباره کیفیت گازوئیل پایتخت هشدار داده است. براساس خبری که در اختیار اسب بخار قرار گرفته، چمران گفته پس از مشکلات ایجادشده برای پالایشگاه تهران، کیفیت سوخت تحویلی با کیفیت مورد انتظار فاصله پیدا کرده و خواستار ارائه گزارشی کتبی برای بررسی موضوع شده است. او همچنین در اظهاراتی که در رسانه‌ها بازتاب یافته، بر ضرورت انطباق سوخت تحویلی با استانداردهای مجاز شهری تأکید کرده است.

این اظهارنظر از آن جهت اهمیت دارد که فقط چند ماه قبل روایت رسمی از کیفیت گازوئیل تهران کاملاً متفاوت بود.

آذرماه ۱۴۰۴، مدیر تأمین و توزیع شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران به‌صراحت اعلام کرد تمام نفت‌گاز توزیعی در جایگاه‌های شهر تهران دارای استاندارد یورو ۴ است و میزان گوگرد آن کم‌تر از ۵۰ قسمت در میلیون یا ppm قرار دارد. این اظهارنظر در پایگاه رسمی شرکت ملی پالایش و پخش منتشر شد و حتا تأکید شد که تحویل فرآورده باکیفیت به تهران در اولویت قرار دارد. حالا فاصله میان این اعلام رسمی و هشدار تازه درباره افت کیفیت، نیازمند توضیح است.

اگر گازوئیل تهران همچنان همان مشخصات قبلی را دارد، دقیقاً چه عاملی موجب شده مقام‌های شهری از افت کیفیت سخن بگویند؟ و اگر مشخصات تغییر کرده، میزان این تغییر چه‌قدر است؟ آیا گوگرد افزایش پیدا کرده، کیفیت احتراق افت کرده، آب و رسوبات بیش‌تر شده یا یکی دیگر از شاخص‌های فنی فرآورده دچار انحراف شده است؟ بدون انتشار نتایج آزمایش، هیچ‌یک از این پرسش‌ها پاسخ قطعی ندارد.

جنگ شبکه تأمین تهران را تحت فشار گذاشت

ارتباط دادن شرایط فعلی با اتفاقات ماه‌های گذشته نیز بدون سابقه نیست. مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی سوم مرداد ۱۴۰۵ رسماً اعلام کرد آسیب به تأسیسات انتقال و ذخیره‌سازی سوخت در منطقه ری باعث شد پالایشگاه تهران با «محدودیت‌های عملیاتی» مواجه شود. محدودیت‌های ترانزیتی و آسیب به بخش‌هایی از زیرساخت ذخیره و توزیع نیز شرایط تأمین سوخت را دشوارتر کرد.

گزارش رسمی دیگری از همین شرکت در مردادماه نیز از کاهش ظرفیت برخی پالایشگاه‌ها و آسیب‌دیدن مخازن ذخیره و زیرساخت‌های توزیع فرآورده در تهران و البرز خبر داده است. وزارت نفت می‌گوید با وجود این مشکلات، جریان تولید و توزیع حفظ شده است.

حفظ جریان عرضه البته دستاورد مهمی است، اما تأمین کمّی نباید کیفیت را به حاشیه ببرد. در شرایط اضطراری ممکن است شبکه تولید، انتقال و اختلاط فرآورده با الگوی متفاوتی نسبت به شرایط عادی اداره شود؛ دقیقاً به همین دلیل است که پایش مستمر کیفیت در چنین دوره‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اگر منشأ افت کیفیت واقعاً تغییرات ایجادشده پس از آسیب به زیرساخت‌هاست، دستگاه مسئول باید توضیح دهد این تغییر موقتی است یا خیر و چه برنامه‌ای برای بازگرداندن مشخصات سوخت به وضعیت قبل وجود دارد.

در بحث کیفیت گازوئیل معمولاً نخستین عددی که مطرح می‌شود میزان گوگرد است. در استاندارد یورو ۴، سقف گوگرد گازوئیل ۵۰ ppm و در استاندارد یورو ۵ حدود ۱۰ ppm در نظر گرفته می‌شود. کاهش گوگرد هم از نظر آلایندگی و هم برای سازگاری با فناوری‌های جدید اهمیت دارد. اما کیفیت نفت‌گاز فقط با یک عدد تعریف نمی‌شود.

ویژگی‌های احتراقی، میزان آب و رسوبات، چگالی، گرانروی، خواص مربوط به عملکرد سوخت در دمای پایین و مجموعه‌ای دیگر از شاخص‌ها تعیین می‌کنند یک محموله گازوئیل واقعاً در محدوده قابل قبول قرار دارد یا خیر. حتی پالایشگاه تهران پیش‌تر درباره ضرورت اصلاح یکی از شاخص‌های عملکرد گازوئیل در هوای سرد و جلوگیری از تشکیل کریستال‌های پارافینی و گرفتگی فیلترها برنامه فنی اعلام کرده بود.

بنابراین اگر قرار است به نگرانی فعلی پاسخ داده شود، انتشار تنها عدد گوگرد نیز کافی نیست. نتیجه کامل آنالیز نمونه‌های گازوئیل باید منتشر و مشخص شود سوخت تحویلی در تمام پارامترهای استاندارد چه وضعیتی دارد. ابهام زمانی بیشتر می‌شود که به اظهارات قبلی مدیران پالایشگاه تهران مراجعه کنیم.

رئیس مهندسی پالایش پالایشگاه تهران در مهر ۱۴۰۴ اعلام کرده بود نفت‌گاز تولیدی این پالایشگاه «سال‌هاست» مطابق استاندارد یورو ۵ عرضه می‌شود. همان مجموعه همچنین از سرمایه‌گذاری گسترده برای ارتقای کیفی فرآورده‌های خود سخن گفته بود.

پس اکنون با سه گزاره روبه‌رو هستیم: پالایشگاه تهران پیش‌تر از تولید نفت‌گاز یورو ۵ سخن گفته، شرکت ملی پخش اعلام کرده تمام گازوئیل جایگاه‌های تهران یورو ۴ و زیر ۵۰ ppm گوگرد دارد و اکنون هشدارهایی درباره افت کیفیت سوخت مطرح شده است.

این سه گزاره الزاماً با یکدیگر متناقض نیستند؛ ممکن است کیفیت در یک مقطع زمانی مشخص و تحت تأثیر شرایط اضطراری تغییر کرده باشد. اما برای رفع ابهام، تنها یک راه وجود دارد: انتشار عدد.

موضوع زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم اجرای اجباری استاندارد ملی ایران شماره ۴۹۰۳ با عنوان «فرآورده‌های نفتی ـ نفت‌گاز (گازوئیل) و روش‌های آزمون» برای تولید داخل و واردات از مهرماه ۱۴۰۵ تصویب شده است. وزارت نفت مسئول اجرای آن و سازمان ملی استاندارد مسئول نظارت بر حسن اجرای استاندارد خواهد بود. یعنی تنها چند هفته تا اجرای الزامی این استاندارد باقی مانده است.

در چنین شرایطی انتظار می‌رود پایش کیفیت گازوئیل نه در قالب اظهارنظرهای پراکنده، بلکه به شکل یک نظام شفاف و قابل دسترس انجام شود. نمونه‌برداری باید دوره‌ای باشد، محل نمونه مشخص شود و نتیجه آزمون نیز در اختیار افکار عمومی قرار گیرد.

اگر فرآورده استاندارد است، انتشار داده بهترین پاسخ به نگرانی‌هاست؛ اگر استاندارد نیست، پنهان‌ماندن اعداد چیزی از مسئله کم نمی‌کند.

کیفیت گازوئیل محرمانه نیست

یکی از نقاط ضعف اصلی در ماجرای سوخت ایران، دسترسی محدود مردم و رسانه‌ها به نتایج منظم پایش است. معمولاً زمانی که درباره کیفیت بنزین یا گازوئیل اختلافی شکل می‌گیرد، یک دستگاه از انطباق با استاندارد سخن می‌گوید و دستگاه دیگری نسبت به آلایندگی یا کیفیت هشدار می‌دهد. نتیجه چنین وضعیتی چیزی جز سردرگمی نیست.

آیا نمی‌توان برای هر استان یا کلان‌شهر، گزارش ماهانه‌ای منتشر کرد که نشان دهد چند نمونه از جایگاه‌ها و مخازن برداشت شده، میزان گوگرد هر نمونه چقدر بوده و چند نمونه استاندارد را پاس نکرده‌اند؟ چنین داده‌ای نه فناوری محرمانه است و نه انتشار آن امنیت انرژی را تهدید می‌کند.

اتفاقاً اگر کیفیت واقعاً مطلوب باشد، انتشار مستمر نتایج بهترین ابزار دفاع از عملکرد تولیدکننده و توزیع‌کننده خواهد بود. مشکل اصلی وقتی شکل می‌گیرد که استاندارد از یک مجموعه عدد قابل‌اندازه‌گیری به یک عنوان تبلیغاتی تبدیل شود.

گفتن این‌که سوخت «یورو ۴» یا «یورو ۵» است به‌تنهایی ارزش چندانی ندارد؛ مهم این است که نمونه برداشت‌شده در همان روز و همان محل، در آزمایشگاه معتبر چه نتیجه‌ای ثبت کرده است.

اکنون هشدار رئیس شورای شهر، سابقه مشکلات عملیاتی در پالایشگاه تهران و اعلام رسمی آسیب به زیرساخت‌های انتقال و ذخیره‌سازی، دلیل کافی برای یک بررسی شفاف ایجاد کرده است.

البته تا زمانی که نتایج آزمایشگاهی تازه منتشر نشده، نمی‌توان حکم داد که تمام گازوئیل توزیعی تهران غیراستاندارد شده است. چنین ادعایی با اطلاعات فعلی قابل اثبات نیست. مسئله دقیقاً همین‌جاست: وقتی هشدار درباره افت کیفیت مطرح شده، چرا هنوز عددی منتشر نشده است؟

کیفیت گازوئیل تهران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند پاسخ شفاف است. شرکت ملی پالایش و پخش، سازمان ملی استاندارد و نهادهای مسئول می‌توانند با انتشار نتایج نمونه‌برداری مشخص کنند آیا سوخت پایتخت همچنان در محدوده استاندارد قرار دارد یا شرایط ماه‌های اخیر باعث تغییر کیفیت آن شده است.

تا آن زمان، میان ادعای «گازوئیل یورو ۴ و یورو ۵» و هشدار «افت کیفیت» یک فاصله بزرگ وجود دارد؛ فاصله‌ای که فقط نتایج آزمایشگاه می‌تواند آن را پر کند.