پایگاه خبری اسب بخار
مرجع تخصصی اخبار و ویدیو خودرو

کدام دولت خودرو را از دسترس مردم دورتر کرد؟

قیمت خودرو به‌تنهایی نمی‌گوید مردم در کدام دولت بیشتر از بازار عقب ماندند. پراید ۷ میلیون تومانی سال ۱۳۸۴ و کوییک یک‌میلیارد و ۲۵۰ میلیون تومانی امروز را باید کنار درآمد همان سال‌ها گذاشت. وقتی قیمت ارزان‌ترین خودروی صفر را با حداقل مزد مقایسه کنیم، تصویر روشن‌تر می‌شود: در پایان دولت احمدی‌نژاد این فاصله نسبت به ابتدای دولتش کمتر شده بود، در دوره روحانی به‌شدت افزایش یافت، در دولت رئیسی باز هم کمی بیشتر شد و در دو سال نخست دولت پزشکیان تا امروز یک جهش تازه ثبت کرده است.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، برای مقایسه دولت‌ها یک معیار ساده انتخاب کرده‌ایم: یک کارگر حداقل‌بگیر، اگر به‌طور فرضی تمام مزد پایه ماهانه خود را برای خرید ارزان‌ترین خودروی سواری صفر بازار کنار می‌گذاشت، چند ماه حقوق نیاز داشت؟

این شاخص به معنای زمان واقعی پس‌انداز نیست؛ هیچ خانواری تمام درآمدش را برای خودرو کنار نمی‌گذارد. اما برای مقایسه قدرت خرید در طول زمان، از مقایسه ساده قیمت‌های اسمی تصویر دقیق‌تری می‌دهد.

برای جلوگیری از اثر قرعه‌کشی و قیمت‌های کارخانه‌ای که در برخی سال‌ها برای همه قابل دسترس نبوده‌اند، مبنای اصلی نیز قیمت بازار آزاد قرار گرفته است.

از ۵۶ ماه حقوق تا ۳۴ ماه؛ نتیجه عجیب دوره احمدی‌نژاد

در میانه سال ۱۳۸۴، هم‌زمان با آغاز دولت محمود احمدی‌نژاد، پراید حدود ۶.۹ میلیون تومان قیمت داشت. حداقل مزد ماهانه کارگران در سال ۱۳۸۴ حدود ۱۲۲ هزار و ۵۹۲ تومان بود. بنابراین قیمت پراید تقریباً معادل ۵۶ ماه حداقل مزد می‌شد.

هشت سال بعد، در تابستان ۱۳۹۲، پراید حدود ۱۵ تا ۱۶.۵ میلیون تومان قیمت داشت و حداقل مزد به ۴۸۷ هزار و ۱۲۵ تومان رسیده بود. یعنی ارزان‌ترین خودرو حدود ۳۱ تا ۳۴ ماه حداقل حقوق قیمت داشت.

این نتیجه شاید با حافظه تورمی آن سال‌ها جور درنیاید. قیمت پراید در دولت احمدی‌نژاد بیش از دو برابر شد و شوک ارزی سال‌های پایانی دولت نیز بازار خودرو را به‌هم ریخت. افت ارزش پول و تشدید تحریم‌ها در سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ نیز فشار شدیدی بر صنعت خودرو ایران وارد کرد.

با این حال، حداقل مزد در کل این هشت سال سریع‌تر از قیمت ارزان‌ترین خودرو رشد کرد. بنابراین اگر فقط همین شاخص را ملاک قرار دهیم، دسترسی نسبی کارگر حداقل‌بگیر در پایان دولت دهم بهتر از ابتدای دولت نهم بود.

البته این نتیجه به معنای مطلوب بودن وضعیت معیشت آن دوره نیست؛ تنها نشان می‌دهد برای پاسخ به سؤال «خودرو چقدر از حقوق فاصله داشت؟» نباید فقط قیمت اسمی را دید.

دولت روحانی؛ نقطه‌ای که شکاف بزرگ شد

شرایط در هشت سال بعد تغییر کرد. دولت روحانی بازار را در شرایطی تحویل گرفت که برای خرید پراید حدود ۳۱ تا ۳۴ ماه حداقل حقوق لازم بود. در مرداد ۱۴۰۰، هنگام پایان این دولت، پراید دیگر تولید نمی‌شد و تیبا یکی از ارزان‌ترین خودروهای سواری صفر در حال تولید کشور بود.

قیمت تیبا مدل ۱۴۰۰ در بازار آن روزها حدود ۱۴۰ تا ۱۴۸ میلیون تومان بود. حداقل مزد پایه کارگران نیز ۲ میلیون و ۶۵۵ هزار تومان تعیین شده بود. در نتیجه خرید ارزان‌ترین محصول صفر بازار تقریباً ۵۳ تا ۵۶ ماه حداقل حقوق می‌خواست. یعنی در دوره روحانی، شاخص دسترسی از حدود ۳۲ ماه به بیش از ۵۰ ماه رسید.

از میان دولت‌های کامل‌شده مورد بررسی، بزرگ‌ترین عقب‌گرد در این شاخص در همین دوره رخ داده است.

اما نسبت‌دادن کل این اتفاق به سیاست خودرویی دولت یازدهم و دوازدهم ساده‌سازی است. نقطه شکست اصلی از سال ۱۳۹۷ به بعد شکل گرفت؛ آمریکا از برجام خارج شد، ریال جهش شدیدی را تجربه کرد، تحریم صنعت خودرو بازگشت و تولید نیز آسیب دید.

هم‌زمان دولت در خرداد ۱۳۹۷ واردات خودرو را نیز در قالب ممنوعیت ۱۳۳۹ ردیف تعرفه‌ای متوقف کرد. پس بازار از چند جهت تحت فشار قرار گرفت: ارز گران شد، تولید لطمه خورد، واردات بسته شد و خودرو به‌تدریج از کالای مصرفی به دارایی سرمایه‌ای تبدیل شد.

نکته مهم دیگری هم در همین دوره اتفاق افتاد؛ پراید، ارزان‌ترین سواری کشور، در سال ۱۳۹۹ از خط تولید کنار رفت. توقف محصولی با فناوری قدیمی تصمیمی قابل دفاع بود، اما جانشین آن دیگر در همان سطح قدرت خرید مشتری قرار نداشت.

دولت رئیسی؛ گرانی ادامه یافت، کف بازار هم بالا رفت

ابراهیم رئیسی در مرداد ۱۴۰۰ دولتی را تحویل گرفت که خرید یک تیبا صفر حدود ۵۳ تا ۵۶ ماه حداقل مزد نیاز داشت.

تا خرداد ۱۴۰۳، کوییک S به یکی از ارزان‌ترین سواری‌های صفر بازار تبدیل شده بود و قیمت آن در بازار حدود ۴۱۱ میلیون تومان گزارش می‌شد. حداقل مزد پایه در سال ۱۴۰۳ نیز ۷ میلیون و ۱۶۶ هزار تومان بود. در نتیجه شاخص به حدود ۵۷ ماه حقوق رسید.

بنابراین در این دوره نیز دسترسی بهتر نشد، اما شدت عقب‌گرد با هشت سال قبل قابل مقایسه نبود.

با این حال اتفاق مهم دیگری در کف بازار افتاد: تیبا نیز در سال ۱۴۰۱ کنار رفت. خودرویی که بعد از پراید یکی از مهم‌ترین گزینه‌های ارزان بازار بود، حذف شد و کوییک و ساینا جای آن را گرفتند؛ محصولاتی با قیمت بالاتر.

واردات خودرو نیز پس از سال‌ها دوباره آزاد شد، اما در حجمی نبود که بتواند در بخش خودروهای ارزان، رقیبی جدی برای محصولات داخلی ایجاد کند.

در نتیجه دولت سیزدهم نتوانست فاصله ایجادشده در دهه ۱۳۹۰ را ترمیم کند؛ اما بر اساس شاخص ماه‌های حداقل مزد، بخش اصلی سقوط قدرت خرید خودرو پیش از آن اتفاق افتاده بود.

دولت پزشکیان؛ هنوز تمام نشده، اما فاصله بیشتر شده است

زمان آغاز دولت پزشکیان در مرداد ۱۴۰۳، کوییک S در بازار حدود ۴۱۷ تا ۴۱۸ میلیون تومان قیمت داشت؛ معادل تقریباً ۵۸ ماه حداقل مزد همان سال.

امروز در شهریور ۱۴۰۵، قیمت همین خودرو در بازار آزاد حدود یک میلیارد و ۲۵۵ میلیون تومان است و برخی منابع بازار ارقام کمی بالاتر نیز ثبت کرده‌اند. حداقل مزد پایه ماهانه سال ۱۴۰۵ نیز به حدود ۱۶ میلیون و ۶۲۶ هزار تومان می‌رسد.

یعنی ارزان‌ترین سواری صفر بازار اکنون حدود ۷۵ تا ۷۷ ماه حداقل مزد قیمت دارد. این بالاترین عدد در نقاطی است که در این گزارش مقایسه کرده‌ایم.

اما یک تفاوت مهم وجود دارد: دولت پزشکیان هنوز در میانه دوره خود قرار دارد. بنابراین مقایسه عملکرد نهایی آن با دولت‌های هشت‌ساله یا حتی دولت سیزدهم منصفانه نیست. آنچه می‌توان گفت این است که تا این مقطع، فاصله خودرو و حداقل مزد نسبت به زمان آغاز دولت حدود ۳۰ درصد بیشتر شده است.

جدول ساده یک عقب‌نشینی طولانی

این جدول حکم قطعی درباره «بهترین» یا «بدترین» دولت اقتصادی صادر نمی‌کند. قیمت خودرو حاصل مجموعه‌ای از متغیرهاست: نرخ ارز، تورم، تحریم، سیاست پولی، تولید، قیمت‌گذاری، واردات، استانداردها و حتی نوع محصولی که در کف بازار وجود دارد. بخشی از این عوامل نیز خارج از اختیار مستقیم دولت‌ها بوده است.

اما یک چیز را به‌وضوح نشان می‌دهد: بحران دسترسی به خودرو بیش از آنکه داستان گران‌شدن یک مدل باشد، داستان عقب‌ماندن درآمد از کف قیمت بازار است.

پس کدام دولت خودرو را دورتر کرد؟

اگر فقط دولت‌های کامل‌شده را با معیار این گزارش مقایسه کنیم، پاسخ روشن‌تر است: بزرگ‌ترین جهش فاصله میان حداقل حقوق و ارزان‌ترین خودرو در دولت روحانی رخ داد؛ دوره‌ای که شاخص از حدود ۳۲ ماه به بیش از ۵۰ ماه رسید.

در دولت رئیسی این فاصله کمی بیشتر شد و در دولت پزشکیان نیز تا امروز با سرعت زیادی افزایش یافته، اما دوره فعلی هنوز به پایان نرسیده است و شاید مهم‌تر از رتبه‌بندی دولت‌ها، روندی باشد که در نهایت شکل گرفته است.

دو دهه قبل یک کارگر حداقل‌بگیر برای خرید ارزان‌ترین خودروی صفر به حدود پنج سال حقوق نیاز داشت؛ امروز این عدد از شش سال حقوق کامل گذشته است. تازه در هر دو محاسبه فرض کرده‌ایم او هیچ هزینه‌ای برای اجاره خانه، خوراک، درمان و زندگی ندارد.

خودرو زمانی از دسترس مردم خارج شد که رشد حقوق دیگر نتوانست خودش را به رشد کف قیمت بازار برساند؛ از آنجا به بعد، هر دولت خودرو تحویل گرفت، اما بخش بزرگ‌تری از مردم دیگر مشتری واقعی خودروی صفر نبودند.