ترمز موتور چیست و چه زمانی باید از آن استفاده کنیم؟

پایین آمدن از یک سرازیری طولانی فقط با پدال ترمز می‌تواند دیسک و لنت را بیش از حد داغ کند و قدرت ترمزگیری را کاهش دهد. در چنین شرایطی یکی از مؤثرترین ابزارهای راننده «ترمز موتور» است؛ روشی که با انتخاب دنده مناسب، از مقاومت طبیعی موتور برای کنترل سرعت خودرو استفاده می‌کند. ترمز موتور نه جایگزین ترمز اصلی است و نه باید با معکوس‌های خشن انجام شود؛ کاربرد درست آن زمانی است که می‌خواهیم سرعت خودرو را بدون فشار دائمی روی سیستم ترمز کنترل کنیم.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، بسیاری از رانندگان ترمز موتور را فقط با معکوس دادن ناگهانی می‌شناسند، در حالی که مفهوم اصلی بسیار ساده‌تر است. زمانی که پای راننده از روی پدال گاز برداشته می‌شود و خودرو همچنان در دنده قرار دارد، چرخ‌ها از طریق گیربکس موتور را می‌چرخانند. مقاومت داخلی موتور، پمپاژ هوا و اصطکاک قطعات باعث می‌شود بخشی از انرژی حرکت خودرو جذب شود و سرعت کاهش پیدا کند.

هرچه دنده کوتاه‌تر باشد، اثر ترمز موتور بیشتر می‌شود. به همین دلیل خودرو در دنده دو با رها کردن گاز سریع‌تر از دنده پنج سرعت کم می‌کند.

ترمز موتور دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟

وقتی خودرو در حال حرکت است، موتور معمولاً چرخ‌ها را می‌چرخاند. اما هنگام رها کردن گاز، جهت انتقال نیرو تا حدی معکوس می‌شود و این بار چرخ‌ها موتور را می‌چرخانند.

در موتورهای بنزینی، بسته شدن دریچه گاز باعث ایجاد مقاومت قابل توجهی در مسیر ورود هوا می‌شود و این موضوع به کاهش سرعت خودرو کمک می‌کند. در موتورهای دیزلی رفتار کمی متفاوت است و در خودروهای سنگین حتی از سامانه‌هایی مانند ترمز اگزوز یا ترمز فشاری موتور برای تقویت این اثر استفاده می‌شود.

برای راننده خودرو سواری، نتیجه ساده است: اگر پا را از روی گاز بردارد و خودرو را در دنده نگه دارد، خودرو بیشتر از زمانی که در حالت خلاص است سرعت کم می‌کند.

بهترین زمان استفاده؛ سرازیری‌های طولانی

مهم‌ترین کاربرد ترمز موتور در جاده‌های کوهستانی و سرازیری‌های طولانی است. اگر راننده چند کیلومتر دائماً پای خود را روی ترمز نگه دارد، اصطکاک لنت و دیسک مقدار زیادی گرما تولید می‌کند. اگر دما بیش از حد بالا برود، عملکرد ترمز می‌تواند کاهش پیدا کند؛ پدیده‌ای که به آن «فید ترمز» گفته می‌شود.

در چنین شرایطی بهتر است پیش از افزایش بیش از حد سرعت، دنده پایین‌تری انتخاب شود تا موتور بخشی از وظیفه کنترل سرعت را بر عهده بگیرد. در این حالت راننده همچنان از ترمز اصلی استفاده می‌کند، اما نه به‌صورت دائمی و سنگین.

قاعده قدیمی و مفیدی در رانندگی جاده‌ای وجود دارد: دنده‌ای که برای بالا رفتن از یک شیب شدید لازم بود، معمولاً می‌تواند سرنخ خوبی برای انتخاب دنده هنگام پایین آمدن از شیب مشابه باشد.

قبل از سرازیری دنده مناسب را انتخاب کنید

یکی از اشتباهات رایج این است که راننده با دنده بلند و سرعت زیاد وارد سرازیری شود و بعد از افزایش سرعت تازه بخواهد با چند معکوس شدید خودرو را مهار کند.

روش بهتر این است که پیش از ورود به سرازیری، سرعت کاهش پیدا کند و دنده مناسب انتخاب شود. در این حالت موتور از همان ابتدای شیب مانع افزایش سریع سرعت می‌شود.

مثلاً اگر خودرو در یک سرازیری تند با دنده چهار مرتب سرعت می‌گیرد و راننده ناچار است دائماً ترمز کند، ممکن است دنده سه انتخاب مناسب‌تری باشد. اگر شیب بسیار تند باشد، حتی دنده دو می‌تواند لازم شود. معیار اصلی این است که خودرو بدون نیاز به ترمز دائمی، در محدوده سرعت ایمن باقی بماند.

در خودرو دنده‌ای چگونه ترمز موتور بگیریم؟

در خودروهای دنده دستی، ساده‌ترین روش این است که ابتدا پای خود را از روی گاز بردارید. اگر اثر کاهش سرعت کافی نبود، با استفاده از ترمز سرعت را مقداری کم کنید و سپس یک دنده پایین‌تر انتخاب کنید.

مثلاً به جای اینکه از دنده پنج مستقیماً به دنده دو بروید، ابتدا به چهار و در صورت نیاز به سه بروید. این کار باعث می‌شود افزایش دور موتور کنترل‌شده باشد.

بعد از انتخاب دنده پایین‌تر، کلاچ باید نرم و تدریجی رها شود. رها کردن ناگهانی کلاچ در دور موتور نامتناسب می‌تواند ضربه شدیدی به کلاچ، گیربکس و پلوس‌ها وارد کند و در سطح لغزنده حتی باعث برهم خوردن تعادل خودرو شود.

رانندگان باتجربه ممکن است هنگام معکوس از تکنیکی مانند هماهنگ کردن دور موتور یا Rev Matching استفاده کنند تا تعویض دنده نرم‌تر انجام شود، اما برای استفاده روزمره کافی است ابتدا سرعت را با ترمز مناسب کاهش دهیم و سپس دنده‌ای انتخاب کنیم که دور موتور را از محدوده مجاز بالاتر نبرد.

دور موتور را قربانی ترمز موتور نکنید

ترمز موتور زمانی مفید است که دنده مناسب انتخاب شود. معکوس دادن بیش از حد می‌تواند دور موتور را به محدوده بسیار بالا ببرد.

برای مثال اگر خودرو با سرعت بزرگراهی در حال حرکت است، انتخاب ناگهانی دنده دو می‌تواند موتور را به دوری بسیار بالاتر از محدوده عادی برساند. محدودکننده دور موتور در چنین شرایطی همیشه نمی‌تواند از موتور محافظت کند، زیرا این بار چرخ‌ها موتور را مجبور به چرخش سریع می‌کنند.

به همین دلیل، هنگام ترمز موتور باید عقربه دور موتور زیر محدوده قرمز باقی بماند و تعویض دنده‌ها منطقی و مرحله‌ای انجام شود. هدف، استفاده از مقاومت موتور است؛ نه تبدیل گیربکس و موتور به قربانی سیستم ترمز.

در خودروهای اتوماتیک چه کنیم؟

در بسیاری از خودروهای اتوماتیک نیز می‌توان از ترمز موتور استفاده کرد. گیربکس‌های جدید معمولاً هنگام پایین آمدن از شیب تا حدی خودشان این کار را انجام می‌دهند و با نگه داشتن دنده پایین‌تر مانع افزایش بیش از حد سرعت می‌شوند.

در خودروهایی که حالت دستی، تیپ‌ترونیک یا پدل شیفتر دارند، راننده می‌تواند با انتخاب دنده پایین‌تر اثر ترمز موتور را افزایش دهد.

در برخی خودروهای قدیمی نیز حالت‌هایی مانند ۳، ۲ یا L روی دسته دنده وجود دارد. این حالت‌ها اجازه نمی‌دهند گیربکس به دنده‌های بالاتر برود و برای سرازیری‌های شدید مفید هستند.

اما نباید در سرعت بالا ناگهان حالت بسیار پایین مانند L انتخاب شود، مگر اینکه دفترچه خودرو چنین استفاده‌ای را مجاز بداند. گیربکس‌های جدید معمولاً اجازه تعویض خطرناک را نمی‌دهند، اما بهتر است راننده نیز دنده را متناسب با سرعت انتخاب کند.

حالت B در بعضی خودروها چیست؟

در برخی خودروهای هیبریدی و بعضی گیربکس‌های اتوماتیک، حالت B وجود دارد. این حالت معمولاً برای افزایش مقاومت خودرو در سرازیری‌ها طراحی شده است.

در خودروهای هیبریدی، کاهش سرعت در حالت عادی می‌تواند بخشی از انرژی را از طریق ترمز احیاکننده به باتری بازگرداند. اما در سرازیری بسیار طولانی، اگر باتری ظرفیت پذیرش انرژی بیشتری نداشته باشد، خودرو می‌تواند با استفاده بیشتر از مقاومت موتور یا سامانه‌های دیگر، سرعت را کنترل کند.

بنابراین حالت B معمولاً برای حرکت عادی شهری یا کاهش مصرف سوخت نیست؛ کاربرد اصلی آن کنترل خودرو در شیب‌های طولانی است.

آیا در شهر هم می‌توان از ترمز موتور استفاده کرد؟

بله، اما نیازی نیست هر توقف را به مجموعه‌ای از معکوس‌های متوالی تبدیل کنیم. وقتی از فاصله مناسب متوجه چراغ قرمز یا ترافیک می‌شوید، می‌توانید زودتر پای خود را از روی گاز بردارید و خودرو را در همان دنده نگه دارید. در این حالت سرعت به‌تدریج کم می‌شود و سپس با ترمز اصلی توقف کامل انجام می‌شود.

این روش هم رانندگی نرم‌تری ایجاد می‌کند و هم استفاده غیرضروری از ترمز را کاهش می‌دهد. اما معکوس دادن از پنج به چهار، سپس سه، دو و یک فقط با هدف متوقف کردن خودرو معمولاً ضرورتی ندارد. لنت ترمز قطعه‌ای مصرفی و نسبتاً ساده برای تعویض است؛ کلاچ و گیربکس چنین نیستند.

برای صرفه‌جویی در لنت، کلاچ را خراب نکنید

گاهی رانندگان تصور می‌کنند باید تا جای ممکن خودرو را با گیربکس متوقف کنند تا لنت‌ها دیرتر تمام شوند. این نگاه افراطی درست نیست.

ترمز موتور ابزار کمکی است، نه جایگزین پدال ترمز. در رانندگی عادی، سیستم ترمز دقیقاً برای کاهش سرعت طراحی شده و استفاده از آن کاملاً طبیعی است.

معکوس‌های مکرر و خشن می‌توانند باعث استهلاک کلاچ، دسته‌موتور، گیربکس و مجموعه انتقال قدرت شوند. هزینه برخی از این قطعات بسیار بیشتر از یک دست لنت است.

هدف استفاده هوشمندانه از هر دو سیستم است: ترمز موتور برای کنترل سرعت و کاهش بار ممتد روی ترمزها، و ترمز اصلی برای کاهش سرعت دقیق و توقف.

در جاده لغزنده باید محتاط‌‌تر بود

روی آسفالت خیس، برف یا یخ، معکوس ناگهانی می‌تواند خطرناک باشد. اگر دنده بسیار پایین انتخاب شود، نیروی بازدارنده زیادی به چرخ‌های محرک وارد می‌شود و ممکن است باعث کاهش چسبندگی آنها شود.

در خودروهای قدیمی فاقد سیستم‌های کنترل پایداری، این مسئله می‌تواند خطرناک‌تر باشد. در چنین شرایطی باید همه چیز نرم‌تر انجام شود؛ ترمزگیری، انتخاب دنده و رها کردن کلاچ. هدف این است که تغییر ناگهانی نیرو روی تایرها ایجاد نشود.

خلاص رفتن در سرازیری نه ایمن است و نه مفید

یکی از عادت‌های اشتباه برخی رانندگان، قرار دادن گیربکس در حالت خلاص هنگام سرازیری با تصور کاهش مصرف سوخت است. در این حالت ترمز موتور تقریباً از بین می‌رود و کنترل سرعت کاملاً بر عهده سیستم ترمز قرار می‌گیرد. در سرازیری طولانی این کار می‌تواند باعث داغ شدن ترمزها شود.

از طرف دیگر، بسیاری از خودروهای انژکتوری مدرن هنگام رها کردن پدال گاز و باقی ماندن خودرو در دنده، در شرایط مشخص تزریق سوخت را بسیار کم یا حتی موقتاً قطع می‌کنند. بنابراین خلاص کردن خودرو الزاماً مزیتی برای مصرف سوخت ندارد.

مهم‌تر از همه اینکه در حالت دنده، راننده کنترل بهتری برای واکنش سریع و شتاب‌گیری احتمالی در اختیار دارد.

ترمز موتور چه زمانی بیشترین فایده را دارد؟

ترمز موتور بیشترین ارزش را در سرازیری‌های طولانی، رانندگی کوهستانی، یدک‌کشی، حمل بار و شرایطی دارد که استفاده ممتد از ترمز می‌تواند حرارت زیادی تولید کند. در شهر نیز رها کردن زودهنگام گاز و استفاده از مقاومت طبیعی موتور می‌تواند رانندگی نرم‌تر و پیش‌بینی‌پذیرتری ایجاد کند. اما اصل اساسی این است که دنده باید متناسب با سرعت انتخاب شود.

ترمز موتور یعنی اجازه بدهیم موتور به کنترل سرعت کمک کند؛ نه اینکه با یک معکوس شدید، موتور و گیربکس را به زور تبدیل به ترمز کنیم.

اگر پیش از سرازیری سرعت را کم کنیم، دنده مناسب انتخاب کنیم و از ترمز اصلی در کنار مقاومت موتور استفاده کنیم، هم کنترل بیشتری روی خودرو خواهیم داشت و هم احتمال داغ شدن و افت عملکرد ترمزها در مسیرهای طولانی کمتر خواهد شد.