روغن موتورسیکلت در تابستان و زمستان؛ کدام گرید برای موتورهای بازار ایران مناسب‌تر است؟

با شروع فصل سرما یا افزایش دمای هوا، یکی از پرسش‌های رایج موتورسواران این است که آیا باید روغن موتور را عوض کنند یا گرید متفاوتی برای فصل جدید انتخاب کنند. بعضی‌ها روغن‌های 20W-۵۰ را برای تابستان مناسب می‌دانند و در زمستان سراغ 10W-۴۰ یا 10W-۳۰ می‌روند. اما آیا این قاعده برای همه موتورسیکلت‌ها درست است؟

پاسخ کوتاه این است که دمای محیط در انتخاب روغن اهمیت دارد، اما فصل به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. نوع موتور، طراحی سیستم روغن‌کاری، خنک‌کاری، کلاچ و توصیه سازنده نیز باید در نظر گرفته شوند. موتورسیکلت‌های رایج ایران، از مدل‌های طرح هوندا و کاب تا اسکوترها، پالس، آپاچی، بنلی و موتورسیکلت‌های تریل، الزاماً به یک گرید روغن نیاز ندارند.

گرید روغن چه معنایی دارد؟

روی ظرف روغن عباراتی مانند 10W-۴۰ یا 20W-۵۰ نوشته شده است. این اعداد بر اساس استاندارد گرانروی SAE تعیین می‌شوند و دو ویژگی متفاوت روغن را نشان می‌دهند.

عدد قبل از حرف W به عملکرد روغن در دماهای پایین مربوط است. هرچه این عدد کمتر باشد، روغن در سرما قابلیت جریان‌یافتن بهتری دارد و معمولاً هنگام استارت سرد سریع‌تر در موتور گردش می‌کند. عدد دوم گرانروی روغن در دمای کاری را مشخص می‌کند؛ برای مثال، روغن گرید ۵۰ در شرایط آزمون استاندارد، از روغن گرید ۴۰ گرانروتر است.

این موضوع به معنی برتری همیشگی روغن غلیظ‌تر نیست. روغن باید در زمان استارت به‌سرعت به قطعات برسد و پس از گرم‌شدن نیز لایه محافظ مناسبی تشکیل دهد. انتخاب گریدی خارج از محدوده توصیه‌شده سازنده ممکن است روان‌کاری را مختل کند.

بررسی گریدهای رایج روغن موتورسیکلت

روغن 5W-۴۰: این گرید برای استارت در هوای سرد عملکرد مناسبی دارد و در دمای کاری نیز در محدوده گرانروی SAE ۴۰ قرار می‌گیرد. در موتورسیکلت‌هایی که سازنده استفاده از آن را مجاز دانسته، می‌تواند برای مناطق سردسیر و استفاده در تمام طول سال گزینه مناسبی باشد. بااین‌حال، نباید صرفاً به دلیل زمستانی‌بودن هوا آن را جایگزین روغن توصیه‌شده کرد.

روغن 10W-۳۰: گرانروی پایین‌تر آن در دمای کاری می‌تواند در موتورهای طراحی‌شده برای این گرید به کاهش تلفات ناشی از اصطکاک کمک کند. این روغن در برخی اسکوترها و موتورسیکلت‌های جدید استفاده می‌شود. در مقابل، نباید آن را بدون بررسی دفترچه در موتورهای قدیمی‌تر یا موتورهایی که به گرید بالاتر نیاز دارند استفاده کرد.

روغن 10W-۴۰: یکی از گریدهای متداول روغن موتورسیکلت است که میان عملکرد در استارت سرد و گرانروی در دمای کاری تعادل ایجاد می‌کند. اگر دفترچه موتور این گرید را تأیید کرده باشد، ممکن است در مناطق معتدل و بسیاری از شرایط استفاده روزمره قابل استفاده باشد. بااین‌حال، فراوانی آن در بازار به معنی مناسب‌بودنش برای تمام موتورها نیست.

روغن 10W-۵۰: این گرید در دماهای پایین رفتار مشابه گروه 10W دارد، اما در دمای کاری به گرانروی گروه ۵۰ می‌رسد. در برخی موتورسیکلت‌های اسپرت یا موتورهایی که سازنده برای کارکرد در دمای بالا چنین گریدی را توصیه کرده است، قابل استفاده خواهد بود. این روغن را نباید صرفاً برای مقابله با گرمای تابستان انتخاب کرد.

روغن 15W-۴۰: این گرید در مقایسه با روغن‌های 10W، در شرایط سرد محدودیت بیشتری دارد و در دمای کاری در گروه ۴۰ قرار می‌گیرد. استفاده از آن باید با محدوده دمایی مجاز و مشخصات فنی موتور سازگار باشد.

روغن 15W-۵۰: این روغن ترکیبی از عملکرد دمای پایین گروه 15W و گرانروی کاری گروه ۵۰ را ارائه می‌دهد. ممکن است برای بعضی موتورهای پرکار یا مدل‌هایی که چنین گریدی برای آن‌ها توصیه شده مناسب باشد، اما نمی‌توان آن را انتخاب عمومی موتورسیکلت‌های ایران دانست.

روغن 20W-۴۰: این گرید در دماهای پایین نسبت به روغن‌های 10W و 15W محدودیت بیشتری دارد و در دمای کاری در گروه ۴۰ قرار می‌گیرد. استفاده از آن باید بر اساس توصیه سازنده و شرایط محیطی مجاز باشد.

روغن 20W-۵۰: این روغن در دمای کاری گرانروی بالاتری نسبت به گروه ۴۰ دارد و در برخی موتورسیکلت‌های قدیمی، هواخنک یا مدل‌هایی که سازنده این گرید را مجاز دانسته، استفاده می‌شود. اما برای هر موتور هواخنک یا هر موتورسیکلت قدیمی الزاماً بهترین انتخاب نیست. همچنین اگر دفترچه استفاده از آن را در دماهای پایین مجاز نداند، صرفاً به دلیل گرمای تابستان نباید آن را انتخاب کرد.

روغن‌های دیگری مانند 5W-۳۰، 5W-۵۰ و 10W-۶۰ نیز در بازار روانکارها وجود دارند، اما استفاده از آن‌ها به تأیید سازنده و طراحی موتور بستگی دارد. وجود یک گرید در بازار به معنای مناسب‌بودنش برای موتورسیکلت شما نیست.

آیا انتخاب روغن بر اساس فصل درست است؟

بله، اما با یک شرط مهم: تغییر گرید فقط زمانی منطقی است که دمای محیط از محدوده توصیه‌شده برای روغن فعلی خارج شود و سازنده گرید جایگزین را مجاز دانسته باشد.

در مناطق سردسیر، مانند بعضی شهرهای غرب و شمال‌غرب ایران، روغنی با عدد اول پایین‌تر می‌تواند در استارت سرد مزیت داشته باشد. برای مثال، اگر دفترچه استفاده از 10W-۴۰ و 20W-۵۰ را در دماهای متفاوت مجاز بداند، انتخاب میان آن‌ها باید بر اساس دمای واقعی محیط و جدول سازنده انجام شود.

در مناطق گرم، مانند بخش‌هایی از جنوب ایران، دمای محیط بالاتر است؛ اما این موضوع به‌تنهایی مجوز استفاده از روغن گرانروتر نیست. موتورهای مدرن با تلرانس‌های داخلی مشخص طراحی می‌شوند و روغن غلیظ‌تر از مقدار توصیه‌شده ممکن است در استارت، گردش روغن یا عملکرد موتور مشکل ایجاد کند.

در تهران و شهرهایی با تغییر دمای فصلی، ممکن است یک گرید چندفصلی مورد تأیید سازنده در تمام سال قابل استفاده باشد. بنابراین، تعویض روغن از یک گرید به گرید دیگر در ابتدای هر فصل ضرورت عمومی ندارد. برای تصمیم درست باید محدوده دمایی دفترچه و شرایط واقعی استفاده بررسی شود.

فقط گران‌روی مهم نیست؛ نوع روغن و کلاچ را هم بررسی کنید

در انتخاب روغن موتورسیکلت، علاوه بر گرید SAE، باید به استانداردهای عملکردی نیز توجه کرد. برای بسیاری از موتورسیکلت‌های چهارزمانه که موتور، گیربکس و کلاچ تر از یک روغن مشترک استفاده می‌کنند، استاندارد JASO MA یا MA2 اهمیت دارد. این روغن‌ها برای سازگاری با عملکرد کلاچ تر طراحی شده‌اند. در مقابل، JASO MB بیشتر برای کاربردهایی مانند برخی اسکوترهای دارای کلاچ خشک مناسب است؛ البته توصیه دفترچه هر مدل اولویت دارد.

همچنین روغن معدنی، نیمه‌سنتتیک و تمام‌سنتتیک از نظر نوع روغن پایه و فرمولاسیون تفاوت دارند. سنتتیک‌بودن به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که روغن برای هر موتورسیکلتی مناسب‌تر است؛ گرید گرانروی و استانداردهای موردنیاز موتور باید هم‌زمان رعایت شوند.

در موتورسیکلت‌های دوزمانه نیز باید از روغن مخصوص موتور دوزمانه مطابق دستور سازنده استفاده کرد. این روغن‌ها را نباید با روغن موتور چهارزمانه که در کارتل گردش می‌کند یکسان دانست.

در نهایت، کدام گرید را انتخاب کنیم؟

برای موتورسیکلت‌های موجود در ایران، نسخه واحدی برای تمام مدل‌ها وجود ندارد. بعضی موتورهای ۱۲۵ و ۱۵۰ سی‌سی ممکن است به گریدی مانند 10W-۳۰، 10W-۴۰ یا 20W-۵۰ نیاز داشته باشند؛ درحالی‌که بعضی مدل‌های ۲۰۰ تا ۴۰۰ سی‌سی و موتورسیکلت‌های اسپرت، بسته به طراحی موتور، به گریدهای دیگری نیاز دارند. این مثال‌ها توصیه قطعی برای یک کلاس حجمی نیستند و باید با دفترچه همان مدل تطبیق داده شوند.

بهترین روش این است که ابتدا گریدهای مجاز در دفترچه را پیدا کنید، سپس دمای محیط و نوع کاربری را در نظر بگیرید و در نهایت روغنی با استاندارد عملکردی مناسب انتخاب کنید. اگر سازنده یک گرید را برای تمام محدوده دمایی محل استفاده مجاز دانسته باشد، معمولاً نیازی به تغییر آن با هر فصل نیست.

در یک جمله، روغن مناسب را بر اساس مشخصات موتور و محدوده دمایی انتخاب کنید، نه صرفاً نام فصل یا توصیه‌های عمومی تعمیرکاران. این روش از انتخاب خودسرانه روغن غلیظ‌تر یا رقیق‌تر جلوگیری می‌کند و به حفظ عملکرد و عمر موتور کمک خواهد کرد.