چگونه سلامت تسمه‌های موتور را بررسی کنیم و زمان تعویض را تشخیص دهیم؟

تسمه‌های موتور از آن قطعاتی هستند که معمولاً تا زمانی که صدا ندهند یا پاره نشوند کسی سراغشان نمی‌رود؛ در حالی که خرابی یک تسمه ساده می‌تواند خودرو را همان لحظه متوقف کند و در بعضی موتورها، پارگی تسمه تایم حتی به آسیب سنگین سوپاپ‌ها و موتور منجر شود. ترک‌خوردگی، ساییدگی لبه‌ها، براق و صیقلی شدن سطح، جدا شدن تکه‌های لاستیک، صدای سوت و جیرجیر و آلودگی به روغن از نشانه‌های مهم خرابی هستند؛ اما در تسمه‌های جدید حتی سالم بودن ظاهر نیز همیشه به معنای سالم بودن واقعی نیست.

به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، برای بررسی تسمه‌های خودرو ابتدا باید بدانیم درباره کدام تسمه صحبت می‌کنیم. در بیشتر خودروها حداقل یک تسمه در قسمت بیرونی موتور وجود دارد که ممکن است دینام، کمپرسور کولر، پمپ هیدرولیک فرمان و در بعضی موتورها واترپمپ را به حرکت درآورد. این تسمه معمولاً با نام تسمه دینام، تسمه کمکی یا تسمه چندشیار شناخته می‌شود.

در مقابل، تسمه تایم وظیفه بسیار حساس‌تری دارد و حرکت میل‌لنگ و میل‌سوپاپ را با یکدیگر هماهنگ می‌کند. این تسمه معمولاً پشت قاب قرار گرفته و مثل تسمه دینام به‌راحتی قابل مشاهده نیست. به همین دلیل روش نگهداری این دو کاملاً یکسان نیست.

بررسی را فقط با موتور خاموش انجام دهید

اولین اصل در بررسی تسمه‌ها ایمنی است. هیچ‌وقت برای دیدن بهتر تسمه یا پیدا کردن منشأ صدا، دست یا لباس خود را به تسمه در حال حرکت نزدیک نکنید. موتور باید خاموش باشد، سوییچ از دسترس خارج شود و بهتر است موتور نیز سرد شده باشد.

در بسیاری از خودروهای جدید فن رادیاتور نیز ممکن است حتی پس از خاموش شدن موتور به شکل خودکار روشن شود؛ بنابراین بازدید از بخش جلوی موتور باید با احتیاط انجام شود. بعد از آن می‌توان تسمه کمکی را در مسیر بین پولی‌ها بررسی کرد و به دنبال نشانه‌های فرسودگی گشت.

ترک روی تسمه مهم است، اما همه داستان نیست

سال‌ها یکی از ساده‌ترین روش‌های تشخیص خرابی تسمه، نگاه کردن به ترک‌های سطح آن بود. اگر تسمه پر از ترک‌های ریز یا عمیق شده باشد، مخصوصاً اگر قسمت‌هایی از لاستیک نیز در حال جدا شدن باشند، تعویض آن نباید به تعویق بیفتد.

اما یک نکته مهم درباره خودروهای جدید وجود دارد. بخش زیادی از تسمه‌های امروزی از ترکیبات EPDM ساخته می‌شوند و رفتار آنها با تسمه‌های لاستیکی قدیمی متفاوت است. شرکت دیکو، یکی از تولیدکنندگان شناخته‌شده سیستم‌های انتقال قدرت موتور، توضیح می‌دهد که این تسمه‌ها ممکن است به‌جای ترک خوردن واضح، به‌تدریج از سطح شیارها ساییده شوند؛ درست شبیه آج لاستیک. بنابراین ممکن است تسمه ظاهراً ترک چندانی نداشته باشد، اما بخش قابل توجهی از ماده آن از بین رفته باشد.

شرکت گیتس نیز تأکید می‌کند که در تسمه‌های EPDM، نبود ترک لزوماً به معنای سلامت نیست و کاهش ماده در شیارها معیار مهم‌تری برای تشخیص فرسودگی است.

شیارهای تسمه را نگاه کنید

در تسمه‌های چندشیار، سطحی که روی پولی‌ها حرکت می‌کند اهمیت زیادی دارد. شیارهای یک تسمه تازه معمولاً فرم مشخص و تیزی دارند، اما با افزایش کارکرد، لبه‌ها گرد می‌شوند و شکل شیار تغییر می‌کند.

دیکو توضیح می‌دهد که شیار تسمه نو معمولاً شکلی شبیه V دارد، در حالی که با ساییده شدن تسمه، این شیار به فرم بازتر و شبیه U تبدیل می‌شود. این تغییر باعث کاهش سطح تماس تسمه با پولی می‌شود و احتمال لغزش را افزایش می‌دهد.

تشخیص دقیق این نوع سایش معمولاً با ابزار مخصوص انجام می‌شود، اما حتی بدون ابزار نیز اگر شیارها بسیار صاف، کم‌عمق یا نامنظم شده‌اند، بهتر است تسمه توسط تعمیرکار بررسی شود.

لبه‌های ریش‌ریش‌شده یک هشدار مهم هستند

یک تسمه سالم باید تقریباً در مرکز پولی‌ها حرکت کند و لبه‌های آن منظم باقی بمانند. اگر کناره تسمه نخ‌نما، ریش‌ریش یا خورده شده باشد، فقط خود تسمه متهم نیست.

این نوع آسیب می‌تواند نشانه هم‌راستا نبودن پولی‌ها، خرابی بلبرینگ، ایراد هرزگرد یا مشکل در سفت‌کن تسمه باشد. تعویض تسمه بدون پیدا کردن علت اصلی ممکن است باعث شود تسمه جدید نیز پس از مدت کوتاهی دوباره آسیب ببیند.

به همین دلیل سلامت سیستم انتقال نیرو را باید به صورت مجموعه‌ای بررسی کرد؛ تسمه، هرزگردها، سفت‌کن و پولی‌ها همه با یکدیگر کار می‌کنند. دیکو نیز توصیه می‌کند هنگام رسیدن سیستم تسمه به کارکردهای بالا، علاوه بر خود تسمه، وضعیت سفت‌کن و پولی‌ها نیز بررسی شود.

براق شدن سطح تسمه را دست‌کم نگیرید

اگر سطح تسمه بیش از حد صاف و براق شده باشد، احتمال دارد تسمه مدت زیادی روی پولی لغزیده باشد. این حالت که گاهی شبیه صیقلی شدن لاستیک دیده می‌شود، می‌تواند با صدای سوت یا جیغ هنگام روشن کردن موتور، گاز دادن یا روشن کردن کولر همراه باشد.

لغزش می‌تواند به دلیل کاهش کشش تسمه، خرابی سفت‌کن، آلودگی سطح تسمه یا گیر کردن یکی از قطعاتی باشد که تسمه آنها را می‌چرخاند.

در چنین شرایطی فقط کشیدن بیشتر تسمه یا اسپری کردن مواد مختلف روی آن راه‌حل مناسبی نیست. باید علت اصلی لغزش مشخص شود.

روغن و ضدیخ روی تسمه طبیعی نیست

تسمه باید خشک و تمیز باشد. اگر روی آن روغن موتور، مایع خنک‌کننده یا هر سیال دیگری دیده می‌شود، مسئله فقط کثیفی تسمه نیست.

نشتی روغن از کاسه‌نمدها یا واشرها می‌تواند به ساختار لاستیکی تسمه آسیب بزند و باعث نرم شدن، تورم یا کاهش عمر آن شود. ضدیخ و دیگر مواد نیز ممکن است عملکرد تسمه و اصطکاک مناسب آن با پولی را مختل کنند.

بنابراین در صورت مشاهده تسمه آغشته به روغن، ابتدا باید منبع نشتی پیدا و تعمیر شود. نصب تسمه جدید بدون رفع نشتی معمولاً به معنای خراب کردن تسمه تازه در مدت کوتاه است.

صدای جیرجیر و سوت همیشه از خود تسمه نیست

صدای غیرعادی از سمت تسمه یکی از رایج‌ترین نشانه‌هایی است که راننده متوجه آن می‌شود. صدای جیغ ممتد می‌تواند با کم بودن کشش تسمه ارتباط داشته باشد و صدای کوتاه و منظم نیز ممکن است در اثر ناهماهنگی پولی‌ها ایجاد شود. منابع فنی دیکو نیز پایین بودن کشش و هم‌راستا نبودن پولی‌ها را از علت‌های اصلی صدا در سیستم تسمه معرفی می‌کنند.

همچنین خرابی بلبرینگ هرزگرد، سفت‌کن یا حتی دینام و کمپرسور کولر می‌تواند صدایی ایجاد کند که راننده آن را به اشتباه صدای تسمه تصور کند. اگر صدا تازه ایجاد شده، به‌خصوص اگر همراه با لرزش تسمه باشد، بهتر است سیستم کامل بررسی شود.

به حرکت سفت‌کن تسمه توجه کنید

در بسیاری از خودروهای جدید یک سفت‌کن خودکار کشش مناسب تسمه را حفظ می‌کند. اگر این قطعه ضعیف شود، تسمه ممکن است هنگام کار موتور بیش از حد لرزش داشته باشد یا روی پولی‌ها بلغزد.

این بخش را نباید با دست و هنگام روشن بودن موتور آزمایش کرد؛ اما تعمیرکار می‌تواند وضعیت فنر، بلبرینگ و حرکت سفت‌کن را بررسی کند. خرابی سفت‌کن یکی از دلایلی است که ممکن است تسمه‌ای که هنوز عمر زیادی ندارد، زودتر فرسوده یا پاره شود.

اگر چراغ باتری روشن شد، تسمه را هم بررسی کنید

پارگی یا لغزش شدید تسمه دینام می‌تواند باعث شود دینام دیگر باتری را شارژ نکند. در چنین شرایطی ممکن است چراغ هشدار باتری روی صفحه کیلومتر روشن شود.

در خودروهایی که واترپمپ نیز توسط همین تسمه به حرکت درمی‌آید، مسئله جدی‌تر است؛ زیرا توقف گردش واترپمپ می‌تواند باعث بالا رفتن سریع دمای موتور شود.

به همین دلیل اگر همزمان با صدای شدید از جلوی موتور، چراغ باتری روشن شد یا دمای موتور بالا رفت، بهتر است ادامه رانندگی متوقف شود و ابتدا وضعیت تسمه بررسی شود.

تسمه تایم را با چشم نمی‌توان مدیریت کرد

تسمه تایم داستان متفاوتی دارد. این تسمه معمولاً زیر قاب قرار گرفته و راننده در سرویس روزمره نمی‌تواند وضعیت کامل آن را مشاهده کند.

مهم‌تر اینکه تسمه تایم ممکن است بدون هشدار صوتی یا علائم واضح ظاهری به پایان عمر برسد. به همین دلیل زمان تعویض آن باید بر اساس کیلومتر و مدت زمانی باشد که کارخانه سازنده برای همان موتور تعیین کرده است.

شرکت گیتس نیز تأکید می‌کند تسمه تایم باید در فاصله تعیین‌شده توسط خودروساز یا سازنده تسمه تعویض شود و بی‌توجهی به این برنامه در بعضی موتورها می‌تواند به خرابی سنگین موتور منجر شود.

بنابراین اگر خودرو دست‌دوم خریده‌اید و سند قابل اعتمادی از زمان تعویض تسمه تایم ندارید، صرف اینکه تسمه «ظاهراً سالم است» دلیل کافی برای ادامه استفاده نیست.

کیلومتر به‌تنهایی معیار قطعی نیست

برای تسمه کمکی نیز نمی‌توان یک عدد ثابت برای همه خودروها اعلام کرد. جنس تسمه، طراحی موتور، دمای محیط، میزان کارکرد درجا، کیفیت قطعه و وضعیت پولی‌ها همگی در عمر آن اثر دارند.

برای نمونه، دیکو توصیه می‌کند سیستم تسمه کمکی از حدود ۶۰ هزار مایل، معادل نزدیک به ۹۶ هزار کیلومتر، با دقت بیشتری بررسی شود و در محدوده‌های بالاتر احتمال نیاز به تعویض افزایش پیدا می‌کند؛ اما این توصیه عمومی است و جای برنامه سرویس خودروساز را نمی‌گیرد.

بهتر است تسمه‌ها در سرویس‌های دوره‌ای نیز به‌صورت چشمی بررسی شوند، مخصوصاً در خودروهایی که سن بالایی دارند یا سابقه نگهداری آنها مشخص نیست.

یک بازدید ساده می‌تواند جلوی ماندن در راه را بگیرد

برای بررسی سلامت تسمه لازم نیست حتماً منتظر صدا یا خرابی بمانیم. نگاه کردن به سطح و لبه‌ها، بررسی ترک‌ها، ساییدگی شیارها، براق شدن غیرعادی، آلودگی به روغن و توجه به صداهای تازه می‌تواند بسیاری از مشکلات را قبل از پارگی آشکار کند.

اما نکته مهم این است که تسمه فقط یک قطعه جداگانه نیست؛ بخشی از یک سیستم است. گاهی تسمه خراب می‌شود چون عمرش تمام شده، اما گاهی قربانی یک سفت‌کن ضعیف، پولی کج یا بلبرینگ معیوب است.

در مورد تسمه تایم نیز بهترین روش پیشگیری، حدس زدن از روی ظاهر نیست؛ رعایت دقیق زمان تعویض تعیین‌شده برای همان خودرو است.

هزینه تعویض یک تسمه سالم در زمان مناسب شاید در لحظه اضافی به نظر برسد، اما در مقایسه با ماندن خودرو در جاده یا تعمیر موتوری که به دلیل پارگی تسمه تایم آسیب دیده، یکی از کم‌هزینه‌ترین سرویس‌های پیشگیرانه خودرو است.